Re-membering Memorial

At the end of December 2021, thirty years after the dissolution of the Soviet Union, the Procuracy of the Russian Federation decreed the liquidation of the International Memorial Society, a Russian NGO. Days later, its Human Rights branch was liquidated. This was the culmination of Memorial’s years of tug of war with the state on how the story of the Stalinist past should be told. This work focusses on the history and life (or as Russians would say, fate) of Memorial. It is based on, among others, over 30 years of field work in Russia, interviews with Memorial’s founders and constituency, and analysis and observation of the movement and the times in which Memorial operated, as well as the outcome of their mission. This study recalls its’ founders and constituency of Gulag survivors’ past analyses, aspirations, hopes, and fears.

Prof. Dr. Nanci Adlers onderzoek naar Memorial begon in 1988, toen de maatschappelijke organisatie steun begon te krijgen voor haar missie om een monument op te richten voor de slachtoffers van het stalinisme. In de periode van 1987 tot de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991 vestigde Memorial een kantoor in Moskou. Het voorzag in een ontvangstruimte waar overlevenden van de Goelag terecht konden om hun verhalen te delen en juridische hulp te vragen bij het aanvragen van rehabilitatie. Tegelijkertijd legde Memorial een archief aan van duizenden memoires, brieven en andere getuigenissen en breidde het uit naar meer dan 200 steden in de Sovjet-Unie. Bovendien slaagde de organisatie er in 1990 in om een monument op te richten voor de slachtoffers van het stalinisme.

De strijd om de herinnering van het verleden leek beheersbaar, zelfs bemoedigend, gezien het vermogen van Memorial om te blijven bestaan, zelfs onder het Sovjetregime. Hoe zou de herinnering er voor de volgende generatie uitzien, voor degenen die in het post-Sovjettijdperk geboren waren? De slinkende groep van overlevenden uit de kampen stelde zich voor dat de generatie na de Sovjet-Unie in staat zou zijn om de misdaden van het vorige regime onder ogen te zien. Met de hoop die werd gewekt door de val van de Berlijnse muur, de afrekening van Oost-Europa met zijn communistische verleden en de ineenstorting van de Sovjet-Unie, konden waarnemers zich niet voorstellen dat Memorial zelf binnen iets meer dan een generatie het slachtoffer zou worden van staatsterreur.