9 november 2018

Naar aanleiding van een aanslag op een Duitse diplomaat in Parijs werden in de nacht van 9 op 10 november 1938 in heel Duitsland Joden en hun bezittingen aangevallen. Er werden winkels, synagogen, scholen, begraafplaatsen, ziekenhuizen en woningen van Joden vernield en in brand gestoken, waarbij de brandweer niet in actie kwam om branden te blussen. Ook werden er Joden op straat aangevallen, vermoord of tot zelfmoord gedreven. Vanwege de vele gesneuvelde ruiten werd deze pogrom al snel de Kristallnacht of Reichskristallnacht genoemd.

Voor veel Duitse en Oostenrijkse Joden waren de gebeurtenissen een directe aanleiding om uit het Derde Rijk te vertrekken, omdat het duidelijk werd dat zij daar hun leven niet meer veilig waren. Velen van hen gingen naar Nederland of wilden via Nederland verder reizen naar Engeland of Amerika.

Tekst loopt door onder de foto.
Beeldbank WO2 – NIOD
Beeldbank WO2 – NIOD

Het Comité voor Joodsche Vluchtelingen
In verband met de verslechterende omstandigheden voor Joden in Duitsland sinds de aanstelling van Hitler als Rijkskanselier werd 21 maart 1933 op initiatief van Prof.dr. David Cohen, met behulp van Abraham Asscher en andere Joden met maatschappelijk aanzien, het Comité voor Bijzondere Joodsche Belangen (CBJB) opgericht. Voor de praktische hulp en opvang van vluchtelingen, werd vanuit het CBJB het Comité voor Joodsche Vluchtelingen opgericht, onder voorzitterschap van David Cohen. De werkzaamheden van het Comité bestonden uit noodhulp voor nieuw aangekomen vluchtelingen zoals de verzorging van onderdak, eten en kleding, zorg aan armlastige vluchtelingen, bemiddeling bij verblijfs- en werkvergunningen, en hulp bij emigratie vanuit Nederland.

In de archieven van het NIOD ligt archief 181B, het Archief van het Comité voor Joodsche Vluchtelingen. Daarin zitten veel verslagen en brieven van vluchtelingen over hun belevenissen in Nazi-Duitsland, waarin ook verslagen van de gebeurtenissen van november 1938.

Bijvoorbeeld van Louis Pollak, een 68-jarige fabrikant te Wenen, die op 10 november wordt gearresteerd en in een kelder wordt opgesloten met tientallen andere mensen, waaronder enkele van zijn buren. Aan het Comité beschrijft hij uitgebreid dat hij voorafgaand aan de Kristallnacht bedreigd werd door een voormalig werknemer die geld van hem wilde en dreigde “sonst gehe ich zur Partei und komme mit einem SA-Mann zu Ihnen …”. De oude heer Pollak zoekt blijkbaar nog naar enige verklaring voor zijn arrestatie, en legt omstandig uit dat hem niets te verwijten valt. Een andere inwoner van Wenen, Julia Piskaty, weet dat haar man om geen enkele andere reden is gearresteerd dan dat hij een Joodse koopman is. Zij schrijft dat haar man in Dachau gevangen zit, al haar geldelijke middelen in beslag zijn genomen, de sleutel van haar woning is afgenomen en de woning verzegeld, en dat ze nu met haar achtjarige dochter zonder geld op straat staat.

Naast het archief van het Comité voor Joodsche Vluchtelingen heeft het NIOD ook een Documentatiedossier over de Kristallnacht, bestaande uit interviews, afgenomen in 1968 door de televisiezender NTS met mensen in Duitsland en Israël betreffende hun herinneringen aan de Kristallnacht. Met name wordt gevraagd of ze overvallen waren door de gebeurtenissen of deze hadden zien aankomen. Op de vraag of deze verschrikkelijke dagen voor veel mensen een laatste waarschuwing waren antwoordt een zekere Dr. Herbert : “Ja sicherlich. Die Warnung kam schon vorher. Es gab viele Warnungen.[ …]. Aber er kam als ein Fanal dessen was eigentlich nachher folgte [vert.: Het kwam als een vlammend signaal van dát wat eigenlijk hierna volgde]. Jeder wusste damals, jeder Jude in Deutschland wusste damals. Denn es geht hinaus. Wer hierbleibt riskiert sein Leben oder das seiner Familie”.

Veel informatie over vluchtelingen is ook te vinden in het archief van Truus Wijsmuller-Meijer die na de Kristallnacht duizenden Joodse gevluchte kinderen in veiligheid wist te brengen. ‘Tante’ Truus wordt op 9 november herdacht bij haar beeld op het Bachplein in Amsterdam.

Op onze Beeldbank WO2 staan foto’s van de gebeurtenissen in de Kristallnacht en ook in de NIOD Bibliotheek kunt u veel informatie over de Kristallnacht vinden.

Tekst: Femke Jacobs