Lopend onderzoek

Vanaf 1933 zijn door toedoen van het naziregime veel kunstwerken onvrijwillig uit het bezit geraakt van hun eigenaren. Ook in Nederland zijn als gevolg van door de bezetter genomen maatregelen tussen 1940 en 1945 veel kunstwerken onder dwang ingeleverd, verkocht, gestolen of geconfisqueerd. Het Expertisecentrum Tweede Wereldoorlog en Restitutieverzoeken verricht onderzoek naar vraagstukken die verband houden met kunstroof en restitutie.

Beeldbank WO2 – NIOD

Eén van de kerntaken van het Expertisecentrum is het verrichten van feitenonderzoek naar individuele restitutieverzoeken, op verzoek van de Restitutiecommissie. Ook kunnen de bezitter van een kunstwerk en een verzoeker tot restitutie samen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) vragen om het Expertisecentrum een feitenonderzoek uit te laten voeren.

Het centrum bevordert de aandacht voor het veld van kunstroof en restitutie en de studie daarvan, onder meer door zelfstandig innovatief wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de geschiedenis en actualiteit van kunstroof en restitutie te verrichten. Ook vormt het een landelijk en herkenbaar aanspreekpunt voor musea, pers, onderzoekers en andere geïnteresseerden. Het Expertisecentrum is in 2018 ontstaan uit een bundeling van taken die eerder werden uitgevoerd door Bureau Herkomst Gezocht, de Restitutiecommissie en de Museumvereniging en ondergebracht bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.

Voorgeschiedenis
Na de Tweede Wereldoorlog is geprobeerd om zoveel mogelijk geroofde cultuurgoederen, zoals schilderijen, maar ook boeken, judaïca, archieven en muziekinstrumenten, op te sporen in Nederland en Duitsland. Een deel van de geroofde bezittingen is vernietigd of verloren gegaan, een ander deel is nooit teruggevonden en sindsdien verspreid geraakt over de wereld.

Na de bevrijding konden de eigenaren of hun erfgenamen de voormalige bezittingen terugvragen bij de Stichting Nederlands Kunstbezit. Vaak waren zij niet in staat om aan te tonen van welke goederen zij beroofd waren. Het restitutieproces verliep moeizaam en veel teruggehaalde kunstwerken bleven in handen van de Nederlandse Staat. Die kunstwerken vormen vandaag de dag de zogenoemde Nederlands Kunstbezit-collectie.

Vanaf het einde van de jaren negentig is er internationaal opnieuw aandacht ontstaan voor de problematiek van de restitutie van nazi-roofkunst. Vanaf 1998 heeft het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de herkomst van de individuele werken in de NK-collectie laten onderzoeken en daartoe Bureau Herkomst Gezocht gevormd. In 2001 is de Adviescommissie Restitutieverzoeken Cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog (Restitutiecommissie) ingesteld om onafhankelijk advies uit te brengen over individuele restitutieverzoeken. Ook hebben de Nederlandse musea zelf onderzoek verricht naar mogelijke gevallen van roofkunst in hun collectie.

Meer informatie:

  • De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed publiceerde een dossier over het restitutiebeleid. Daarin is te lezen hoe een restitutieverzoek of een gezamenlijk verzoek om onderzoek kan worden ingediend, hoe een dergelijke procedure verloopt, en wat daarvoor de vereisten zijn.
  • Een deel van de na de Tweede Wereldoorlog teruggevonden kunstwerken bleef achter in handen van de Nederlandse staat. Deze collectie staat bekend als de NKcollectie. Alle objecten in de NK-collectie zijn onderzocht op herkomst en gepubliceerd op de website van Bureau Herkomst Gezocht. Ook kunt u op deze website zoeken naar gegevens van kunstwerken die nooit zijn teruggevonden en vandaag de dag nog steeds vermist zijn.
  • Een deel van de Nederlandse musea heeft onderzoek uitgevoerd naar de herkomst van kunstwerken in hun collectie. Op de website van het onderzoek Museale Verwervingen vanaf 1933 is hierover informatie te raadplegen, waaronder een overzicht van kunstwerken met een mogelijk verdachte herkomst.
  • De in 2001 door de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap ingestelde Adviescommissie Restitutieverzoeken Cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog (Restitutiecommissie) adviseert over individuele restitutieverzoeken.
  • Op de website van de Restitutiecommissie zijn ook de adviezen te raadplegen.
  • Algemene informatie over het restitutiebeleid en naziroofkunst kunt u teruglezen op de website van de Restitutiecommissie.

Wilt u contact opnemen met het Expertisecentrum Tweede Wereldoorlog en Restitutieverzoeken? Dat kan via ECR@niod.knaw.nl. Journalisten kunnen contact opnemen via Communicatie@niod.knaw.nl.