3 december 2020

De Tweede Wereldoorlog zorgde voor ingrijpende veranderingen in Nederland. Tegelijkertijd hielden veel mensen zo goed en kwaad als het ging vast aan hun gewoontes, zoals het vieren van Sinterklaas. De dagboeken die Nederlanders bijhielden tijdens de Duitse bezetting geven een gevarieerd beeld.

Liedjes en gedichten

Behalve een gezellig samenzijn met familie, kon het Sinterklaasfeest een uitlaatklep zijn voor het verdriet en woede over de Duitse bezetting. Een voorbeeld hiervan is het gedicht dat een 33-jarige kantoorbediende De Nooij uit Hilversum schreef:

Klacht van Sint Nicolaas Dec. 1943.
Gisteren ben ik aangekomen
Met mijn schimmel en met Piet
En de maan schijnt door de boomen
Hier is het bezet gebied
Maar geen marsepein en koeken
Enkel nog maar wild geraas
Speelgoed, waar moet ik het zoeken
Slechts de gard is hier de baas
Boterletters, pepernoten
Chocolade, suikergoed,

Alles is hier opgevroten
Door het vuile moffenbroed
Zelfs mijn eigen duren mijter
Heb ik al voor snoep geruild
Zonder mijter trek ik weiter
En mijn tabbaard is behuild

[…]

Verder moet ik pepernoten
Van die harde, weet U wel
Strooien uit de lucht op Londen
Als vergeldingsmaatregel.
En als ik daarvoor niet zorg
Ga ik direct naar Westerborg
Zelfs als ik maar even zucht
Moet ik onverwijld naar Vught.
Nu is 't uit met het gedonder
Kom mee schimmel, kom mee Piet
Wij gaan fffffft . . . . . . . . . onder.

Ook sinterklaasliedjes werden aangepast aan de situatie. Een jonge vrouw die Sinterklaas vierde met haar ouders en ondergedoken verloofde schrijft hier in 1944 het volgende over:

Dinsd. 5. Dec. 8.30.u. St. Nicol. avond. Zal 't de laatste zijn in bezet gebied, zal ik volgend jaar Mevrouw zijn? of zullen we dan koud in een graf liggen. We zullen zien. gisterav. zei W. dat hij z'n schoen had gezet; in z'n hol. We hebben toen maar gezongen van: Zie de maan sch. door de bomen ... de Eng[elsen] willen maar niet komen de mof blijft nog maar steeds de baas. Vol verwachting klopt ons hart. Wij geen koek maar wel een gard enz. Sint kom niet over de Lek en hij is teruggejaagd uit de Betuwe door 't water en de moffen parachutisten. 't Is niks gedaan voor zo'n oude man, trouwens z'n schimmel is gevorderd en rijdt nu voor een gecamoufleerde boeren kar met een zwijn aan de teugels!

'Foute' Nederlanders

Maar ook ‘foute’ Nederlanders vieren Sinterklaas. Een leidster van de Jeugdstorm, de jongerenbeweging van de NSB, doet verslag van de viering in 1942:

Zondag 6 December.
In samenwerking met de Volksdienst in de N.S.V.O. hielden we een Sinterklaasfeest voor arme kinderen. 250 kinders aten met de meeuwkes en meeuwen een éénpansmaaltijd om 2 uur in Concordia. Er waren kinderen van 5 tot 12 jaar. Daarna zongen we Sinterklaas en Jeugdstormliederen en om kwart voor drie verzamelden we alle kinderen voor Concordia
om Sinterklaas te begroeten, die begeleid door de Jeugdstormmuziek op zijn schimmel aan kwam rijden. Toen de Sint op het podium en de kinderen weer op hun stoel waren geplant begon de pret met liederen en toespraken. [anoniem] werd in de zak gestopt, [anoniem] kreeg een uitbrander om haar vuile knieën en alle kinderen moesten om beurten voor de
Sint verschijnen. Daar kregen ze lekkers en cadeautjes. Het was een heel geslaagde middag, prachtpropaganda voor de Jeugdstorm en we hebben in veel gezinnen vreugde gebracht.

Sinterklaasfoto van de Jeugdstormfoto uit het bewuste dagboek

Buitenland

Anderen beleven het Sinterklaasfeest over de grens, zoals een vader die in Duitsland werkt en op 5 december 1943 dit briefje aan zijn dochtertje schrijft:

lieve annie 
[…] vandaag keek ik op de kalender en toen zag ik dat het 5 december was. toen heb ik gauw mijn schoen gezet en wat denk je dat er in zat ? een veter ! ha,! ha ! nu, ik hoop dat je veel moois van de goeie sint hebt gekregen . is sinterklaas bij jullie op school geweest ? dat zou leuk geweest zijn. en stonden er weer pakjes in de gang net zoals verleden jaar ? ik wou dat ik
er ook bij was geweest . dag annie ! tot ziens ! 10 zoenen papa

Sinterklaas in krijggevangenenkamp Stalag XI A, Alten Grabow, beeldbank WO2, nummer 150661

Barend Hendrik de Rave zit als politiek gevangene in Kamp Vught en moet de feestdagen zonder zijn familie doorbrengen:

28-10-'43
Lieve Moeder, Allereerst hartelijk dank voor alles wat jullie mij stuurt. Met mij is alles goed, evenals met Jan en Piet. […] We naderen de feestdagen al weer en tegen die tijd, denk je meer aan huis dan anders. Ik wil jullie allen vast een prettige St.Nicolaas toewensen en hoop, dat jullie nog eens aan mij zult denken. Van Jeanne hoor ik niets meer, die is mij misschien vergeten. Doe haar in ieder geval de groeten en zeg dat zij veel in mijn gedachte is. Hopelijk hoor ik nog iets van haar. Ook slecht nieuws behoeven jullie mij niet verzwijgen. Stuur mij volgende keer eens een stuk zeep en een stukje scheerzeep (+ scheermesjes). Levensmiddelen moet u mij maar zeer weinig sturen, daar jullie die zelf hard nodig hebt en ik voldoende krijg. U en Charles een stevige zoen en de anderen een stevige poot. Tante Aad en Oom Karel h.d. Jeanne in gedachte innig omhelsd en prettige feestdagen.

Ook in Nederlands-Indië vierde men Sinterklaas. Louisa Petronella Sens is geïnterneerd in Lampersari, een vrouwenkamp op Java en beschrijft hoe dat eraan toeging.

17 nov
Juffrouw Alers, kepala van de schrobploeg, wil op 5 dec.het St.Nicolaas
feest vieren. Alle meisjes hebben 2 namen getrokken.
4 dec
St. Nicolaas-stemming in het kamp. Nippon heeft voor ons "suikertjes" ge-
bracht, ieder 5 stuks.
5 dec Zondag
1e zondag van de maand. Kerk was mooi versierd en er werd mooi gezongen.
Om 10½ uur St.Nicolaasfeest bij juffrouw Alers, 29 meisjes in 1 vierkante
kamer. Ieder had wat lekkers meegenomen, de ochtend was zeer geslaagd.
6 dec
We hebben Piet Mellaart gevraagd om voor zwarte piet te spelen in ons
straatje, aangezien hier 24 kinderen wonen, die hem wilden zien. Het was
gelukkig droog en Piet is het hele kamp rondgeweest. Ze was net echt ge-
kleed.

Hongerwinter

Eind 1944 is er in grote delen van Nederland schaarste aan eten en brandstof. De Hongerwinter heeft zijn intrede gedaan. Het is voor veel Nederlanders dan ook flink behelpen om er toch een feest van te maken. De heer Koenraads uit Delft:

Dinsdag 5 December
Sint-Nicolaas. Bijna had ik er automatisch "feest" achter geschreven. Wel somberste van alle Sinterklazen die ik ooit heb beleefd. […] Ze kunnen ons alles afnemen, maar een mooi verhaal en een lied zijn niet te stelen, te requireren, te vorderen, in te zetten of onder welke benaming de diefstal en roof zich ook voordoen. 
Het praatje gaat, dat als we straks geen brood meer krijgen, we een soort van taai taai krijgen in plakken van een ons  Sommige bakkers zijn daarmee reeds begonnen. Van zo'n plak hebben we pepernoten gesneden en al was het bij het schemerlicht tamelijk duister toch proefde Anton de taai taai en niet de pepernoot Zo werd ook aan ons ouders een illusie ontnomen. Maar opgegeten hebben ze het. 

Beeldbank WO, nummer 182248

Ook de Rotterdamse mevrouw Gerbrands-Hauser moet gedwongen creatief zijn met het weinige eten dat er nog is:

Woensdag 6 December '44.
Sint Nicolaas !
Gisteravond hebben we „St. Nicolaas gevierd”, bij 'n olielichtje. Het bestond hierin: Moe had van 'n beetje suiker, dat we nog hadden, sinds maanden krijgen we dat niet meer wat suikergoed gemaakt en 'n paar kleine pannekoekjes gebakken met 'n lepeltje jam erop! We
vonden 't n weelde en hebben ondanks alles vrolijke Sinterklaasliedjes gezongen. Op school hadden we 't zo goed mogelijk gemaakt voor de kinderen, die nu toch zo veel missen. Zelf hadden we cadeautjes gemaakt, verder kregen ze 'n stukje surrogaat taai-taai en 'n paar schuimpjes en vulwafeltjes: op zelf meegebrachte bonnetjes. Wij aasden er de hele dag op, of er wat voor ons af zou vallen! 

Voor een Amsterdammer die helpt bij het aanleggen van een verdedigingslinies voor de Duitsers eindigt het feest voortijdig: ‘Met Sinterklaas zou het een groot feest worden. Ik zou Piet zijn, en Duin Sinterklaas. Pak en alles was klaar. En toen.... toen flapte het licht uit. Het is wel een rare week.’ Een huisvrouw uit Harderwijk viert noodgedwongen ‘een papieren Sinterklaas’, maar ‘De Kids waren echter gelukkiger dan ooit.’

Oorlog

Ondertussen is er ook nog het oorlogsgeweld. Een student theologie wisselt beschrijvingen over de V2 raketten die de Duitsers vanuit zijn woonplaats Wassenaar afvuren af met een schets van Sinterklaasavond:

Dinsdag 5 Dec. St. Nicolaas.
's Morgens komen betrouwbare berichten binnen, over de ramp die gisteren
Luttenberg getroffen heeft. Een V 2 kwam in een weiland terecht, toen de
mensen kwamen toelopen, had pas de eigenlijke ontploffing plaats. Meer dan
20 personen werden gedood.
Hoewel er in de winkels practisch niets te krijgen is, proberen wij van
Sinterklaas nog te maken wat er van te maken valt. Hansje en Riekje genie-
ten als de echte St. Nicolaas de cadeautjes uit komt delen. Maar het mooiste
van alles vinden ze wel dat ik een standje krijg van Sint. Voor iedereen
is er nog een cadeautje.

Zelfs tijdens Sinterklaas is de Nederlandse bevolking niet veilig voor de Duitsers, die op zoek zijn naar mankrachten om de oorlogseconomie draaiende te houden. De jonge lasser Thannhäuser weet hier gelukkig aan te ontkomen. 

6 Dec '44. Voor den eerste keer razzia's in Haarlem dit was ons st: Nicolaas cadeau. De gr: politie kwam huis aan huis informeeren en nazoeken waar de man was, het betrof hier mannen van 17 - 40 jaar voor de arbeids inzet! Had in mijn vrije tijd boven tusschen 2 kasten in een [...] en onzichtbaren kast gemaakt. Met deze razzia hadden ze naar men zegt 'n 1100 man te pakken Ben er persoonlijk goed doorgerold. 

Jan Riebroek is eind november al opgepakt bij een razzia in Den Haag en verblijft in de buurt van Assen. Daar moet hij helpen bij het aanleggen van tankgrachten.

Dinsdag, 5 December.  Pakjesavond. 
Als afwisseling kregen we vandaag eens hagelbuien op ons hoofd, maar ondanks dat werkten
we toch stevig door. Onze voeten en handen stierven bijkans af van de kou. Deze morgen
vloog een Engelse jager laag over ons werk, even later hoorden we hevig gerikketik van mitrailleur vuur en zagen we op enkele honderden meters afstand een rookkolom opstijgen.
Het bleek naderhand, dat de locomotief van de goederentrein Assen-Groningen was geraakt. 
Goed zo R.A.F. Toen we de terugreis aanvaardden liepen we een andere weg, omdat we
anders de beschoten trein zouden zien en dat mocht niet! Ditmaal ging de terugweg over
Zeegse, waar ik voor het eerst van mijn leven een hunebed zag. Om halfdrie waren we reeds
vrij vanwege Pakjesavond. Ik ontving vandaag f 25,-- loon voor 5 dagen werken, zodat ik in
staat was ergens in een andere schuur een pakje shag te kopen van f 10,--. Zodoende had ik
nog wat te roken met St. Nicolaas. Van de boer kregen we, Loosduiners en Hagenaars, 4
broden om te verdelen. Toen we de boerin vroegen, of' we voor Pakjesavond ieder geen bord
roggepap konden krijgen, antwoordde ze: "dat St. Nicolaasfeest alleen voor kinderen was en 
niet voor grote mensen". Als extra St. Nicolaasverrassing kregen wij van een der
Drenthenaren een extra groot Drents brood. Dat dit in goede aarde viel begrijpt U. Bovendien
werd door de oudste Drentenaar medegedeeld dat de boer genegen was voor de Hagenaars
iedere avond een 6-ponds roggebrood te bakken. Ons antwoord was een lange juichkreet. Wat een heerlijk vooruitzicht. Daar het in de schuur ontzettend koud was, stonden we met z'n allen in het keukentje om ons een beetje aan elkaar te warmen. Dat was onze strooiavond. 8 Uur kropen we weer onder de wol.

De 33-jarige kantoorbediende De Jong is in november vanuit Rotterdam weggevoerd naar Duitsland. In Dingden bij Bocholt is hij te werk gesteld bij het schanswerk, het aanleggen van loopgraven. Zijn sinterklaascadeau blijkt een sigaar uit eigen doos: ‘Op St Nicolaasavond kregen wij een extra plakje worst en koffie met melk en suiker, doch de volgende dag werd de worst ingehouden omdat zich tien personen bij de schansen gedrukt hadden.’

Bevrijding

Terwijl een groot deel van Nederland nog bezet is, wordt Middelburg na zware gevechten op 6 november 1944 bevrijd. Mevrouw Janssens, verpleegster van beroep, beschrijft hoe dit eerste vrije Sinterklaasfeest eruitziet:

5 Dec. St. Nicolaas is in de stad, in de per-
soon van een der leden der Irene-Brigade,
Hij arriveert met Zw. Piet en gevolg in
een tank en komt ook op de kinderzaal.
Het zag zwart van de kinderen op het
plein toen de Sint daar aankwam.
De Irene-Brigade had zelf voor speel-
goed en versnaperingen gezorgd.

Foto uit reportage van het bezoek van koningin Wilhelmina aan Zeeland in maart 1945. Defilé voor koningin Wilhelmina. In de auto Sinterklaas met Zwarte Piet. Beeldbank WO2, nummer 130933


Transcriptie:

De Sint, bij 'n kopje koffie-klop, was aan 't piekeren geslagen,
Hij had wel enige ideën doch vage,
Over iets voor dat wijfje daar, te prutsen,
Dat ding, wat altijd zit te kletsen,
Hmm.... misschien iets om haar buikje op te fleuren
Oh! Wat leuk!! Om van 't lachen haast te scheuren,
Met wat bloemen op je buik,
Ben je wat een leuke guit,    Z.O.Z.

Dus denk nu maar niet meer aan nare dingen, 
met de bloemmetjes kun je altijd gaan zingen,
Veel plezier op je verd're dag,
Onderwerp je nog even onder dit gezag,
Totdat de poort der vrijheid openstaat,
„Good luck”, hoor kind, van je beste maat.
Sinterklaas

Geschreven door NIOD-medewerker Koen Smilde.

Gebruikte bronnen

244 Europese dagboeken en egodocumenten

401 Nederlands-Indische dagboeken en egodocumenten

  • 40 Koenraads, A.F.
  • 85 Thannhäuser, L.D.J.
  • 145 Loose-Koster, A.H.
  • 187 Gerbrands-Hauser, Petronella Catharina
  • 197 Nooij, H.M. de
  • 207 Jong, J.G. de
  • 479 Ponsteen, H.J.
  • 722 Anoniem (leidsters Jeugdstorm)
  • 1164 Anoniem (Arbeidsdienst)
  • 1245 Holtrust - de Jong, Marrigje
  • 1464 Velden, van der
  • 1534 Janssens, mw. J.P.M.
  • 1554 Rave, Barend Hendrik de
  • 1611 Riebroek, Jan
  • 305 Drost-Willweber, M.
  • 357 Sens, Louisa Petronella

Meer over dit onderwerp: Hinke Piersma, Zou de goede Sint wel komen? Sinterklaasgedichten uit de Tweede Wereldoorlog (Uitgeverij Balans, Amsterdam 2009) ISBN: 9789460032110