22 juni 2018

Op zondag 20 juni 1943, deze week 75 jaar geleden, vindt in Amsterdam op een bijzonder warme dag, een grote razzia op Joden plaats.

Heimelijk genomen foto van het systematisch doorzoeken van huizen op het toenmalige Krügerplein in de Transvaalbuurt. Bij deze 'ophaalactie' werd de Ordnungspolizei geassisteerd door de speciaal overgekomen joodse hulppolitie uit het kamp Westerbork. Deze manschappen waren herkenbaar aan een witte band om de arm. Bron: Beeldbank WO2 – NIOD 96759

De ‘opbrengst’ van recente razzia’s in de hoofdstad is de Duitsers flink tegengevallen. Zij zijn ervan overtuigd dat door het uitlekken van de plannen veel Joden hebben weten onder te duiken. Aan deze volgende razzia besluiten zij dan ook geen enkele ruchtbaarheid te geven. Op 27 november 1943 wordt in een rapportage van een Engelandvaarder, uitgebracht aan de Nederlandse regering in Londen, melding gemaakt van de razzia. Ferdinand aus der Funten, die de feitelijke leiding heeft over de deportatie van tienduizenden joden, met name uit Amsterdam, ‘had het de Groene Polizei wat smakelijk gemaakt door zijn legertje Polizei-mannen met hun vrouwen in autobussen voor een bioscoopvoorstelling uit het Rijnland te laten komen,’ staat in de rapportage te lezen. ‘De bioscoopvoorstelling heeft des Zaterdagsavonds plaats gehad, waarna de ‘’Dames’’ direct naar het Rijnland werden teruggezonden.’

De ‘heren’ moeten aan het werk: zondagochtend in alle vroegte worden Amsterdam-Zuid en de Transvaalbuurt in Oost hermetisch afgesloten. Luidsprekerwagens rijden door de straten. Vrijwel alle Joden moeten zich naar bepaalde verzamelpunten begeven, vanwaar ze met trams naar de treinstations worden gebracht. Eén zo’n verzamelplaats is het Olympiaplein, een sportpark dat anno 2018 nog altijd bestaat. Terwijl de opgepakte, bijeengedreven Joden staan te wachten om te worden afgevoerd, gaan buurtbewoners gewoon door met sporten. ‘Het weer was mooi die dag, en op het sportveld werd mitsdien de gebruikelijke sport bedreven. De wachtende Joden konden daar met oog en oor getuige van zijn,’ schrijft Abel Herzberg hierover in zijn memoires. ‘Het waren geen NSB’ers die daar speelden. Het was de meerderheid van het Nederlandse volk. Men was aan zeer veel gewend geraakt.’

Tekst gaat onder de foto verder

Amsterdamse joden op het Daniël Willinkplein (het latere Victorieplein) in afwachting van deportatie naar kamp Westerbork. Amsterdam, 20 juni 1943. Op de achtergrond de tram waarmee naar het plein gereisd werd. Op de foto Abraham Meijer Joachimsthal en zijn vrouw Rebekka Sara Joachimsthal-Heijmans. Abraham Meijer Joachimsthal was één van de firmanten van de firma Joachimsthal, oorspronkelijk een boekhandel en later ook een uitgeverij, drukkerij en binderij. Abraham Meijer Joachimsthal en Rebekka Sara Heijmans huwden in 1906 in Gorinchem. Beiden werden vermoord in Sobibor in juli 1943. Bron: Beeldbank WO2 – NIOD 96770

Veel Joden blijken zich evenwel schuil te houden. Daarom worden later die dag systematisch alle huizen doorzocht en opgepakte Joden met overvalwagens afgevoerd. ‘Ook wij hadden onze voorbereidingen getroffen en stonden gepakt en gezakt klaar om met de ‘’heren’’ mee te stappen,’ aldus een ooggetuige. ‘Wij woonden toen nog alleen in het pand; beneden ons en boven ons was alles al weg en waren deze etages reeds ‘’gepulst’’ (naar Amsterdammer Abraham Puls, eigenaar van een verhuisbedrijf dat huizen van Joden leeghaalde). Toen ze vlakbij ons waren kreeg ik ineens een idee. Ik zette de benedendeur open om te suggereren dat ze reeds geweest zouden zijn. En ja hoor, ze liepen wel door. Aldus waren wij deze dans ontsprongen.’

Tot diep in de nacht van zondag op maandag worden de razzia’s voortgezet. De laatste trams die voor de Duitsers rijden, vertrekken een kwartier voor middernacht (ritten op zondag, dubbel tarief: rekening van het gemeentelijk vervoerbedrijf bedraagt 2165 gulden).

Op zondag 20 juni en maandag 21 juni worden tezamen ruim 5500 Joden Westerbork binnen gevoerd. Van deze razzia is een aantal foto’s bewaard gebleven. Deze zijn te vinden op de Beeldbank WO2.

Bronnen: Doc II-982: Joden-Krijgsgevangenen; 226B-104 Londense Instellingen: Bureau Inlichtingen                                                                      

 Tekst: Michiel Wilmink