22 juni 2016

Het is precies 75 jaar geleden dat Duitsland de aanval opent op de Sovjet-Unie: Operatie Barbarossa. Een nieuw front in Oost-Europa is een feit. Hoewel er heel wat kilometers van het bezette Nederland wordt gevochten, zijn de gevolgen hier ook merkbaar. Komende dagen lichten we aan de hand van diverse NIOD-bronnen de gevolgen toe. Vandaag bespreken we de CPN-Aktion en de NIOD-archieven over deze arrestatiegolf.

Appel in Kamp Schoorl - Gevangenen op foto komen niet voor in het verhaal (foto: BeeldbankWO2)

De stemming onder de aanhangers van de Communistische Partij Nederland (CPN) na de Duitse inval in de Sovjet-Unie is over het algemeen opgetogen. De communisten trekken vergelijkingen met de veldtocht van Napoleon tegen Rusland en voorzien op den duur een identieke nederlaag voor Duitsland. Toch heerst er ook grote onzekerheid over het eigen lot in Nederland. Niet geheel onterecht.

Vlak na de start van Operatie Barbarossa - in de nacht van 24 op 25 juni 1941- pakt de Duitse bezetter onder de naam CPN-Aktion meer dan 400 vooraanstaande communisten op en in de maanden daarop nog eens 175 personen.

De Nederlandse politie verricht in opdracht van de Duitse Sicherheitspolizei de arrestaties. De gegevens over de opgepakte communisten zijn vaak al in samenwerking met de Nederlandse collega’s voor de oorlog verzameld door de Duitse inlichtingendiensten.

Schoorl

De arrestanten zitten gevangen in kamp Schoorl. De Duitsers laten ongeveer 200 van hen snel daarna weer vrij, nadat de vermeende communisten aantonen dat zij zijn geen bemoeienis meer hebben met de CPN. De rest komt in kamp Amersfoort terecht, vanwaar de meesten naar Duitsland worden getransporteerd. Uiteindelijk verliezen ongeveer 250 arrestanten in Duitse concentratiekampen het leven.

Archieven bij het NIOD

In het archief van het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (archief 077) bevinden zich diverse stukken met betrekking tot de Duitse bemoeienissen met het Communisme en Marxisme. Hierin onder andere documenten die te maken hebben met de CPN-Aktion:

In archief 250d: Kampen en gevangenissen bevinden zich brieven van Cornelis Harthoorn en Bernard Schoonbeek uit de kampen Schoorl, Amersfoort en Neuengamme. Beiden worden bij de CPN-Aktion opgepakt. Harthoorn komt uiteindelijk in 1945 om het leven in Neuengamme, Schoonbeek overleed kort na zijn bevrijding aan tyfus in Zweden.

In 1993 hebben medewerkers van het NIOD in het Speciaal Archief van Moskou fotokopieën gemaakt van Duitse archiefstukken die na de oorlog door de Russen zijn meegenomen. Een deel van deze stukken heeft betrekking op de situatie van communisten in Nederland. Uit de documenten blijkt hoe innig de contacten zijn tussen de vooroorlogse Duitse en Nederlandse inlichtingendiensten. Vanuit Nederland wordt regelmatig aan de Gestapo gerapporteerd over in Nederland woonachtige leden van de CPN en haar Duitse zusterpartij KPD. Mede op grond van deze rapportages pakken de Duitsers in juni 1941 de CPN-functionarissen op. De inventaris en het archief (toegang 206) is in de studiezaal van het NIOD in te zien.