25 november 2017

Dit bericht is gerectificeerd op 1 februari 2019.

Technisch onderzoek aquarel A. Hitler
Technisch onderzoek aquarel A. Hitler

Dagboeken, brieven en foto’s worden nog dagelijks aangeboden aan het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. Maar afgelopen voorjaar bracht een bezoeker iets heel anders mee: een donkerbruine houten lijst met daarin een aquarel gesigneerd A. Hitler.

Te zien is een eenvoudig straatbeeld van – wat later bleek – de Neutor in Wenen. Tussen 1909 en 1913 voorzag Hitler zich in Wenen in zijn levensonderhoud door het verkopen van nageschilderde en nagetekende ansichtkaarten. Volgens sommige bronnen maakte hij er zo’n twee- tot drieduizend, maar die schattingen lijken schromelijk overdreven. Volgens Bart FM Droog weet niemand hoeveel het er zijn, alleen dat er maar 33 authentieke exemplaren bekend zijn die de oorlog hebben overleefd.

Van Hitler’s schilderijen bestaan heel veel vervalsingen. Voor NIOD-medewerker Acquisitie Gertjan Dikken die de schenking in ontvangst nam, reden de aquarel aan een nader onderzoek te onderwerpen.

Het onderzoek richtte zich onder meer op het onderwerp van de aquarel en twee zegels (van een kunsthandel en de Oostenrijkse justitie) aan de achterzijde. Daarnaast vond materiaalonderzoek plaats door papierrestauratoren van de afdeling Conservering en Restauratie van de Universiteit van Amsterdam.

Wat dit initiële onderzoek oplevert, is het volgende:

  • De herkomst en de manier waarop het schilderij is aangeboden aan het NIOD geven op zichzelf geen aanleiding te veronderstellen dat hier sprake is van misleiding of te behalen voordeel;
  • Het onderwerp van het schilderij en de gevolgde werkwijze van de maker passen bij die van Hitler in die jaren;
  • Materiaalanalyse toont aan dat het om een origineel geschilderd en gesigneerd werk gaat, vervaardigd met materiaal uit het begin van de twintigste eeuw (waarmee nog niets is gezegd over de maker);
  • De zegels aan de achterzijde van de verlijmde aquarel – van Morgenstern en het Exekutionsgericht – zouden kunnen duiden op authenticiteit, maar er zijn ook aanwijzingen dat ook deze nagemaakt zijn.

Uit deze eerste stappen mag zeker niet de conclusie worden getrokken dat het hier om een origineel werk gaat, integendeel. Daarvoor is nader onderzoek nodig is – met als mogelijke uitkomst dat er niets met zekerheid over te geven is. Dit onderzoek heeft vooralsnog geen prioriteit bij het NIOD.

In ieder geval neemt het NIOD de aquarel op in de collectie. Het werk kan gebruikt worden voor educatieve doelstellingen en onderzoek, of als object om de vervalsingsindustrie te bespreken. In ieder geval komt het schilderij hierdoor niet op de markt.

Nota bene
Dit bericht is gerectificeerd op 1 februari 2019. Een eerdere versie (zie pdf) had als onderkop ‘Authenticiteitsonderzoek wijst uit dat schilderij vrijwel zeker een origineel is’. Deze beoordeling werd ernstig in twijfel getrokken door Bart FM Droog en Jaap van den Born, die zich intensief met nazi-vervalsingen in binnen- en buitenland hebben beziggehouden en met overtuiging de valsheid van vele objecten hebben weten aan te tonen. Hun met documenten ondersteunde argumentatie geeft aanleiding ook in dit geval de authenticiteit in twijfel te trekken.