3 september 2020

Het Instituut voor Beeld en Geluid heeft op 1 september zeventig in bezet Nederlandse-Indië vervaardigde Japanse propagandafilms online gezet. De unieke collectie films uit de jaren 1942-1945 maakt deel uit van de collectie van het NIOD en wordt beheerd door Beeld en Geluid.

De professioneel geproduceerde films werden tijdens de Japanse bezetting van Nederlands-Indië door de Sendenbu, de propaganda-afdeling van het Japanse militaire bestuur, ingezet om de lokale bevolking te beïnvloeden. Om de Indonesiërs zo goed mogelijk te kunnen aanspreken, werd Indonesisch personeel in dienst genomen.

De filmmakers dienden zich strikt aan de Japanse propagandaregels te houden. Idealen van het Keizerrijk, met name zelfopoffering, werden gepromoot en uiteraard was elke westerse invloed uit den boze. De grote welvaart en vooruitgang onder het Japanse bewind kreeg alle aandacht. De films benadrukten de leidersrol van Japan in Azië, terwijl de westerse grootmachten en vooral de Nederlandse ‘onderdrukker’ fel werden gehekeld. Ook het Indonesische nationalisme werd gepropageerd.  De nationalistische leider Soekarno ontpopte zich op het scherm als een meeslepend redenaar.  De  optredens van Boeng Karno (Grote broeder) maakte hem steeds populairder bij de volksmassa’s op Java.

Kort na de Japanse overgave in augustus 1945 confisqueerde de teruggekeerde Regeerings Voorlichtingsdienst een groot aantal van de films en bracht deze onder bij het Bureau Batavia van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie. Vanwege de hoog oplopende spanningen moesten de medewerkers van Oorlogsdocumentatie in 1948 halsoverkop naar Nederland vertrekken. De in totaal negenhonderd rollen films werden ingescheept en overgebracht naar de Indische afdeling van het RIOD.

De grote brandgevaarlijkheid van de nitraatfilms veroorzaakte lichte paniek bij de medewerkers van het op de  Herengracht gehuisveste instituut. Het Koloniaal Instituut (Tropenmuseum) en vervolgens het Nederlands Filmmuseum waren bereid de films in bewaring te nemen. Begin jaren tachtig verhuisde het materiaal naar de geklimatiseerde depots van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD). De definitieve bestemming van de collectie eind jaren negentig was het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Daar zijn de films op vakkundige wijze geconserveerd, ontsloten en nu dus online gezet: een stap die het NIOD zeer toejuicht. Lees hier meer over in het persbericht van Beeld en Geluid.

In 2005 gaf het NIOD in samenwerking met Beeld en Geluid een door beeldhistoricus René Kok samengestelde dvd box uit met een selectie van de Japanse filmjournaals;  inclusief een boekje met toelichting en achtergronden van de films. Titel: Nederlands-Indië in de Tweede Wereldoorlog.
De op drie dvd’s gepresenteerde films zijn voor die gelegenheid ondertiteld.

Afbeelding: Still uit Djawa Baharoe (6) 1943, Djawa Eiga Kosha