20 januari 2020

Na een intensieve speurtocht zijn beelden van de zogenaamde ‘Westerborkfilm’, een van de zeldzame films van Nazi kampen, herontdekt. Het betreft materiaal van een transport in hoge beeldkwaliteit. In vergelijking met de reeds bekende beelden is het nieuw gevonden materiaal veel gedetailleerder en daardoor indringender. Hierdoor kan er bovendien beter onderzoek mee gedaan worden en kunnen nieuwe inzichten worden verkregen.

De intensieve naspeuringen hebben vooral veel oorspronkelijk materiaal, van hogere kwaliteit, opgeleverd, met name van een aantal sleutelscenes – waaronder de zeldzame en meest bekende scène van de film: het instappen en vertrek van de deportatietrein van 19 mei 1944. Hieruit kan ook worden afgeleid wat de volgorde van draaien is geweest. Daarnaast is ook een onbekend kort fragment opgedoken. Alle versies van de ‘Westerborkfilm’, ruim acht uur materiaal, zijn nu bij elkaar gebracht bij het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, dat de film in beheer heeft. Dit materiaal is opnieuw gescand. Met de teruggevonden camera-origineel beelden kunnen ook kwalitatief veel betere stills worden gemaakt. De inventarisatie van de camera-originele beelden is momenteel afgerond, maar het is niet uitgesloten dat verder onderzoek nog ander nieuw materiaal aan het licht zal brengen. 

Reconstructie en restauratie
De directe aanleiding voor de zoektocht naar camera-originele beelden was de toevoeging van de ‘Westerborkfilm’ aan het Unesco Memory of the World Register en de daaruit vloeiende verplichting de kennis hierover te maximaliseren. Het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies heeft daarop het initiatief genomen voor de zoektocht naar de camera-originele beelden. De zoektocht is uitgevoerd door beeldonderzoeker Gerard Nijssen. 

Programma ‘Westerbork, gevangen op film’
De reconstructie en restauratie van De ‘Westerborkfilm’ zijn de eerste projecten binnen het meerjarenprogramma Westerbork, gevangen op film. Een intensieve samenwerking van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, Herinneringscentrum Kamp Westerbork, Unesco Memory of the World Comité Nederland en het Joods Cultureel Kwartier.  
Het doel van deze samenwerking is om optimale online beschikbaarstelling, educatieve programma’s, montage naar het originele script, academisch onderzoek en identificatie van personen op de film te realiseren. De eerste stap is de restauratie, die mede mogelijk is door een bijdrage van de Rothschild Foundation. De gerestaureerde versie zal in ieder geval een plaats krijgen in zowel Herinneringscentrum Kamp Westerbork als het nieuwe Nationaal Holocaust Museum.

Achtergrond ‘Westerborkfilm’
In 1944 zijn door Rudolf Breslauer in opdracht van Kampcommandant Albert Konrad Gemmeker opnames gemaakt ten behoeve van een film over het leven in kamp Westerbork. De film is nooit opgeleverd in de vorm die de opdrachtgever voor ogen had. Het meeste materiaal is na de oorlog als geconfisqueerd bezit in handen gekomen van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (nu NIOD), dat het in 1958 in depot gaf bij het Filmmuseum. Uit dit materiaal is vele malen geput voor filmdocumentaires en tv-uitzendingen.

In 1986, toen het NIOD besloot alle filmmateriaal bij de Rijksvoorlichtingsdienst in beheer te geven, is daar het Westerborkmateriaal bij elkaar gezet in vier aktes. Deze zijn nadien als 'de Westerborkfilm' gecatalogiseerd, en sinds 1997 in beheer bij het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, als rechtsopvolger van de Rijksvoorlichtingsdienst. De ‘Westerborkfilm’ werd in 2017 toegevoegd aan het Unesco Memory of the World Register.