12 september 2019

Vorige week vrijdag werd het Nationaal Monument Oranjehotel geopend. Een dag eerder verscheen het boek ‘Het Oranjehotel : Een Duitse gevangenis in Scheveningen’ van Bas von Benda-Beckmann. De auteur heeft aan de hand van uitgebreid archiefonderzoek de oorlogsgeschiedenis van de Scheveningse gevangenis beschreven. Uiteraard ook bij het NIOD, want verschillende collecties bevatten waardevolle gegevens over de Deutsches Untersuchungs- und Strafgefängnis, zoals de officiële Duitse naam van ‘Het Oranjehotel’ luidde. Zo is een deel van de gevangenenregistratie terug te vinden in het archief van het NIOD, al gaat het slechts in beperkte mate om uitgebreide persoonsdossiers. Aan de hand van de diverse lijsten valt vaak wel na te gaan wie er vast hebben gezeten in Het Oranjehotel en voor hoelang. Van de belangrijkste archieven en collecties volgt hier een overzicht.

Foto: Jan-Louis van den Oever
  • Collectie 250b: Gevangenissen in Nederland

De stukken over geregistreerde gevangenen zijn vooral terug te vinden in deze collectie. Inzake Scheveningen gaat het hier voor een deel om stukken uit de oorlogsperiode, een ander deel betreft materiaal dat na de oorlog verzameld is door de Stichting Oranjehotel:

Het "Oranjehotel". Hierin onder andere registers van binnengebrachte en vrijgelaten gevangenen, diverse lijsten of inschrijvingsgegevens van arrestanten, een serie strafdossiers van gevangenen, dienstvoorschriften, brieven en (naoorlogse) verslagen van gevangenen en stukken over het bewakingspersoneel. Het indrukwekkende verslag van Riet Hoogland, veelvuldig geciteerd in het boek van Von Benda-Beckmann, bevindt zich in inventarisnummers 399-400.

Stichting Oranjehotel. Dit gedeelte bevat correspondentie over en van het naoorlogse Comité Oranjehotel en de daaruit voortgekomen Stichting Oranjehotel, verantwoordelijk voor de ‘blijvende herinnering aan het Oranjehotel’.

  • Collectie 197b: Redactie Gedenkboek Oranjehotel

In 1946 verscheen ‘Gedenkboek van het “Oranjehotel” : Celmuren spreken, gevangenen getuigen’ van E.P. Weber (vanaf mei 1945 de nieuwe commandant van de gevangenis). In 1982 kwam de derde druk uit, met enkele aanvullingen. Collectie 197b bevat het onderzoeksmateriaal voor dit boek, waaronder aantekeningen, correspondentie, voorstudies, tekstontwerpen, drukproeven en getuigenverslagen.

  • Collectie 850: Stichting 'Oranjehotel'

In 1950 werd het Comité Oranjehotel omgezet in een Stichting, die verantwoordelijk werd voor de herinnering aan en herdenking van de Scheveningse gevangenis. Sinds 1946 vindt er jaarlijks een herdenking plaats in de cellenbarakken en de ‘Doodencel 601’ wordt door de Stichting in stand gehouden. In september 2019 is door de Stichting het Nationaal Monument Oranjehotel geopend.

Collectie 850 bevat onder andere bestuursstukken, ledenlijsten, correspondentie, onderwerps- en persoonsgebonden informatie, artikelen, audiovisuele media, organisatorische stukken m.b.t. de jaarlijkse herdenkingen in het Oranjehotel en enkele objecten.

  • Archief 276: Bosch, ds. D.A. van den

Dirk Arie van den Bosch (1884-1942) was een populaire predikant in Den Haag en zat gevangen in Scheveningen en kamp Amersfoort, waar hij om het leven kwam. Het archief bestaat voornamelijk uit brieven, legaal en clandestien, die dominee Van den Bosch tijdens zijn gevangenschap in het Oranjehotel en Kamp Amersfoort heeft geschreven.

  • Archief 297: Boellaard, W.A.H.C.

Ook de verzetsstrijder W.A.H.C. Boellaard (1903-2001) zat gevangen in Scheveningen. Zijn persoonlijke archief bevat notities en brieven die clandestien uit Scheveningen zijn gesmokkeld.

Kijk in de inventarissen voor een volledig overzicht van NIOD-stukken met betrekking tot het Oranjehotel.

Tekst: Hubert Berkhout