27 september 2018

Enkele woorden bij de opening van de Mauthausen tentoonstelling in het NIOD.

Door Frank van Vree, directeur NIOD

"Hartelijk welkom, namens het NIOD, bij deze opening. Ik wilde, om te beginnen, de ontwerpers ervan, Erik Somers en Laurien Vastenhout, hartelijk danken voor het vele werk dat ze in korte tijd hebben verzet. Die dank geldt ook voor de warme steun van de zijde van het Internationale Mauthausen Comité en de Nederlandse Vriendenkring Mauthausen. 

Waarom deze tentoonstelling? Mauthausen, een van de meest beruchte nazistische concentratiekampen, gelegen nabij het gelijknamige dorp aan de Donau, op 20 km ten oosten van Linz, werd opgericht in april 1938, nog geen maand na de vrijwillige Anschluss van Oostenrijk bij het Derde Rijk. In Mauthausen zouden de volgende zeven jaar meer dan 200.000 mensen gevangen worden gehouden, waarvan ruim de helft zou omkomen, voornamelijk door verhongering, ziekte, algehele uitputtting, mishandeling, maar ook in gaswagens en gaskamers.

Mauthausen begon als buitenkamp van een van oudste Lager, Dachau, bij München. Het werd in het voorjaar van 1939 zelfstandig, en vanaf dat moment zou het als Stammlager fungeren voor een complex van vele grote en kleine satellietkampen, door Oostenrijk heen. Als we over ‘Mauthausen’ , of ‘Mauthausen-Gusen, spreken, dan gaat het meestal over dit hele complex.

De keuze voor de locatie van het Konzentrationslager was ingegeven door de aanwezigheid van enkele verlaten steengroeven in de buurt. De gevangenen die aanvankelijk uit Dachau werden overgebracht - voornamelijk veroordeelde criminelen, maar ook zogenaamde ‘asociale elementen’, waaronder de nazi’s o.a. politieke gevangenen, homoseksuelen en anderen rekenden – werden hier ‘te werk’ gesteld. Maar dit ‘werken’ stond niet op zichzelf: Mauthausen was geclassificeerd als Klasse 3 Lager, met als officiële instructie voor alle categorieën gevangenen Rückkehr unerwünscht (‘terugkeer niet gewenst’). De gevangenen werden door de SS-leiding uitgehongerd, geslagen, gebruikt voor medische experimenten en onderworpen aan het meest slopende werk, vooral in die steengroeven.

De daaropvolgende jaren ontwikkelde Mauthausen zich sterk tot een kamp voor politieke tegenstanders van het nazisme en fascisme, uit heel Europa, te beginnen met 10.000 Spaanse Republikeinen. Daarna volgden, vanaf eind 1941, Sovjet krijgsgevangenen, en Joden. De laatsten vormden aanvankelijk een kleine minderheid, tot het laatste oorlogsjaar, toen de kampbevolking enorm groeide door de komst van  Joodse gevangenen uit Polen en Hongarije. De laatste maanden kwamen daar nog de overlevenden van de beruchte dodenmarsen van geëvacueerde vernietigingskampen bij. Het kamp werd bevrijd op 5 mei 1945.

Het besluit van het NIOD om in het kader van het landelijk Jaar van Verzet een tentoonstelling en symposium over dit KZ te organiseren, heeft te maken met het bijzondere karakter van Mauthausen, als het kamp waarnaar zo veel tegenstanders van nazisme en fascisme, uit zo veel verschillende landen, werden afgevoerd.

Dat bijzondere karakter spreekt ook uit de eed, die gevangenen bij de bevrijding formuleerden: een belofte van internationale solidariteit, voor vrede en broederschap, als het enig werkelijk waardevolle monument ter nagedachtenis van de doden. De eed zou het beginpunt zijn van een herdenkingscultuur, waarvan deze tentoonstelling niet alleen getuigt, maar zelf een product is."

 

Van 28 september tot 2 december 2018 is er in het NIOD de tentoonstelling ‘Mauthausen – Mordhausen: Concentratiekamp en Plek van Herinnering’ te zien. De tentoonstelling beslaat onder anderen de geschiedenis van het kamp, met originele foto’s uit het SS-archief die inzicht geven in de erbarmelijke omstandigheden in Mauthausen.

Op 11 oktober van 19.30 tot 22.00 uur vindt de publieksbijeenkomst 'Mauthausen, terreur en verzet' plaats in Spui25 te Amsterdam. Deze bijeenkomst gaat over de rol van systematische terreur als middel om verzet te onderdrukken in Nederland en andere delen van Europa. De avond zal worden geopend door Guy Dockendorf, voorzitter van het Comité International de Mauthausen en de Oostenrijkse ambassadeur Heidemaria Gürer. Aanmelden kan via de website van Spui25.

 

Frank van Vree bij opening Mauthausen tentoonstelling in het NIOD, 27 september 2018. Image credits: Jan Boeve.