Seksueel geweld in de Nederlandse interneringskampen voor collaboratieverdachten 1944-1947

Seksuele relaties met Duitsers waren in principe niet strafbaar, ook niet volgens de noodwetgeving voor de bestraffing van collaborateurs die de Nederlandse regering in de Koninklijke Besluiten voor de Bijzondere Rechtspleging had vastgelegd. De strafbare feiten die daarin werden genoemd, draaiden om hulpverlening aan de vijand en het verraden van medeburgers. Seks met Duitsers viel daar niet onder, behalve als dat met hulp of verraad gepaard was gegaan.

Daar dacht een groot deel van de bevolking anders over. Verspreid over het land werden tijdens de bevrijding meisjes en vrouwen die van relaties met Duitsers verdacht werden naar een plein of straathoek gebracht, waar ze met een schaar of scheermes werden geknipt en geschoren. Daarna werden ze vaak met menie of teer besmeurd, soms in de vorm van een hakenkruis, en voor het joelende publiek tentoongesteld. Onder de ‘moffenmeiden’ of ‘moffenhoeren’, zoals ze werden genoemd, werden ook vrouwelijke NSB-leden gerekend, of meisjes die lid waren geweest van de Jeugdstorm. Ook zij werden als ‘overspelig’ gezien, net als de meisjes en vrouwen die relaties met Duitsers hadden gehad. Welke groepen hier het initiatief in namen verschilde per plaats: soms waren het arrestatieploegen van de Binnenlandse Strijdkrachten die zich weinig aantrokken van de officiële richtlijnen, soms waren het spontane acties van de bevolking.

Het kaalscheren was een vorm van openbare afstraffing die honderden jaren oud was. Overspeligheid gold van oudsher als een overschrijding van de culturele en religieuze normen waar voornamelijk vrouwen ernstig voor bestraft werden. Vanaf de late Middeleeuwen bestaan er schriftelijke bronnen van kaalscheren en andere ‘schandstraffen’ voor het overtreden van de zedelijke normen. De schandpaal of brandmerking waren andere varianten, die vaak in geval van diefstal werden toegepast. Toen de democratische rechtsstaat in de loop van de negentiende eeuw gaandeweg gestalte kreeg, was er aan dit soort praktijken een eind gemaakt, maar in tijden van oorlog en maatschappelijke instabiliteit – en de afwezigheid van functionerend overheidsgezag – doken ze in verschillende Europese landen regelmatig weer op, bijvoorbeeld tijdens de Eerste Wereldoorlog.

In de loop van de bevrijding werd het duidelijk dat de schandbestraffing van de ‘moffenmeiden’ op veel plekken zich niet beperkte tot relaties met Duitsers, of met mannen van andere nationaliteiten. Nederlandse meisjes en vrouwen die tijdens de bevrijding relaties met Canadese, Britse en Amerikaanse militairen aanknoopten, werden eveneens mikpunt van spontane volksgerichten. Eind 1944 meldde het Amerikaanse legerblad Stars and Stripes dat er kaalscheringen hadden plaatsgevonden van Nederlandse vrouwen die met Amerikaanse soldaten waren gesignaleerd. In september 1945, probeerde een groep Utrechtse jongemannen Nederlandse meisjes kaal te scheren die verkering hadden met Canadese soldaten. Het leidde tot heftige vechtpartijen met de Canadezen, die hun vriendinnen wilden beschermen.

In de meidagen van 1945 stonden de Nederlandse kranten vol waarschuwingen om de zedelijkheid van het land te beschermen. ‘De toekomst van ons volk hangt af van de eer van de Nederlandse vrouw,’ opende een voorpagina-artikel van de Volkskrant op 12 mei, waarin de commentator waarschuwde voor losbandigheid tijdens de bevrijdingsfeesten en ‘de roes van de eerste rit bovenop een tank’. Het sociaaldemocratische weekblad Paraat wees op de stijging van het aantal geslachtsziekten na de bevrijding, ‘die ons volk jarenlang zorgen zal baren. (…) De ouders moeten hun dochters leren, dat zij ‘neen’ moeten zeggen tegen een Canadees’.

In zijn rubriek voor het Parool hekelde columnist Corn. J. Jansen het frivole gedrag dat hij bij sommige vrouwen bespeurde: ‘Aan dezelfde tafeltjes en op dezelfde stoelen waar ze vroeger zaten te luisteren naar het zwijmelende dweepzieke geteem van den een of anderen sentimenteelen halfdronken Pruis, maken ze nu gekheid met de Engelsche en Canadese soldaten! (…) Waarom worden ze niet allemaal stuk voor stuk kaalgeknipt, zoals dat in andere plaatsen gebeurd is.’

Niet iedereen liet zich door dit soort sentimenten meeslepen. Sommige mensen stoorden zich aan de vernederende manier waarop de ‘moffenmeiden’ werden behandeld en vroegen aan de plaatselijke autoriteiten of ze hier een eind aan wilden maken. In het communistische tijdschrift De Rode October vroeg een commentator zich af waarom dit soort wraakacties alleen bij vrouwen plaatsvonden: ‘Vervolgt men soms ook Hollanders, omdat zij in Duitsland met een Duitse vrouw verkering hadden, of omdat zij met een Duitse prostitué op stap gingen? Men denkt er zelfs niet aan. (…) De burgerlijke moraal legt nog altijd (…) een andere maatstaf voor de vrouw dan voor de man aan.’

In oktober 1945 hield de Nederlandsche Stichting voor Statistiek een landelijk opinieonderzoek over de bestraffing van collaborateurs. Aan de deelnemers werden verschillende categorieën van collaboratie voorgelegd met de vraag hoe zwaar ze bestraft moesten worden: van ‘zeer zwaar’ tot ‘lichte straf’. Van de categorie van SS’ers en Wehrmacht-soldaten vond 92 procent van de ondervraagden dat die ‘zeer zwaar’ gestraft moesten worden. Het verraden van ‘goede Nederlanders’ viel volgens 97 procent in de zwaarste categorie. Als vijfde categorie werden ‘meisjes en vrouwen, die zich met een Duitscher hadden afgegeven’ genoemd. Van hen vond dertig procent van de ondervraagden dat zij tot de zwaarste categorie behoorden. Nog eens dertig procent vond een gemiddelde straf toepasselijk. Veertig procent vond een lichte straf afdoende. Daarmee werden ze door de respondenten als zwaardere gevallen gezien dan NSB’ers die uit ideologische overtuiging lid van de partij waren geworden, of Nederlanders die Duitsers hadden geholpen om hun baan te behouden. Veel respondenten hadden uit eigen beweging nog toegevoegd dat ze vonden dat meisjes, ‘die zich op minder oirbare wijze met de Canadezen afgeven (…) even zeer te veroordelen [zijn] als de “moffenmeiden”.’

Is het kaalscheren van de ‘moffenmeiden’ inmiddels iconisch geworden voor de schaduwkant van de bevrijding, veel minder bekend is met welk geweld duizenden gearresteerde vrouwen te maken kregen tijdens hun internering. Decennialang is dit seksuele geweld grotendeels onzichtbaar gebleven. Het vond plaats in detentiekampen voor collaborateurs, die voor het publiek, voor de media en aanvankelijk zelfs voor inspecteurs van de Rijksrecherche afgesloten bleven. Tot 1946 vielen deze kampen onder het Militair Gezag, niet onder het Ministerie van Justitie, en van deze situatie maakten de kampcommandanten veelvuldig gebruik als er onwelgevallig informatie naar buiten kwam. Klokkenluiders die naar buiten traden konden snel en effectief monddood gemaakt worden doordat het betwist werd welke instanties buiten het Militair Gezag bevoegd waren om de situatie te controleren.

Dat zorgde ervoor dat de aanhoudende berichten over seksueel geweld in een sfeer van twijfelachtigheid bleven hangen. Zo meldde de Groningse krant Ons Noorden in september 1945 dat in een aantal kampen uit de omgeving, waaronder Westerbork, ‘meer dan ergerlijke toestanden op zedelijk gebied’ hadden plaatsgevonden. De krant riep op tot ‘onderzoek naar de juistheid van de vele geruchten,’ ontslag van de bewakers die er schuldig aan waren, en ‘een strenge bestraffing van hun wandaden.’

Daar had de kampcommandant van Westerbork, luitenant J.G. Buyvoets, weinig oren naar. In een brief aan de Chef Staf van het Militair Gezag schreef hij dat het hoog tijd was om ‘paal en perk’ te stellen aan ‘de zinlooze en vaak op volkomen uit de lucht gegrepen geruchten gebaseerde verhalen en critiek in de pers.’ Elke keer dat een krant over misstanden in interneringskampen publiceerde, moesten de ‘hoogste autoriteiten kostbaren tijd gebruiken (…) om een onderzoek in te stellen, waaruit de ongegrondheid van de beweringen veelal blijkt’. Hij kon er niet anders dan een ‘hetze’ in zien om de regering en het Militair Gezag in diskrediet te brengen. Buyvoets had de hoofdredacteur van Ons Noorden opgedragen om de namen van diens bronnen te onthullen. Die had dat geweigerd. De kampcommandant stelde aan het Militair Gezag voor dat krantenredacties desnoods gedwongen moesten worden om hun publicaties van tevoren voor te leggen aan ‘de bevoegde instanties, i.c. bij U en de kampcommandanten,’ zodat die de juiste informatie konden doorgeven. Hij verwees naar een groot artikel van twee weken eerder, waarin een Nederlands-Hervormde predikant uit het nabijgelegen Drentse dorp Odoorn ook al over ernstige misstanden in Westerbork had geschreven. Deze dominee was inmiddels door de synode tot de orde geroepen. En zo had Buyvoets het ook al met een andere dominee die de noodklok luidde aangepakt. Hij raadde de bewindvoerders van het Militair Gezag aan hetzelfde te doen: ze konden contact opnemen met de Secretaris van de Synode, ‘een hoogstaand man,’ en op die manier de berichtenstroom van verontruste kamppredikanten onder controle krijgen.

De druk van de Westerborkse kampcommandant had effect: op maandag 8 oktober publiceerde Ons Noorden een rectificatie: ‘Wij betreuren het, dat wij tot het publiceeren van deze onjuiste berichten zijn overgegaan en bieden de personen, die zich terecht door deze lasterpraatjes gegriefd voelden, daarvoor onze verontschuldigingen aan.’

Expand image

Eenzelfde soort ingreep vond plaats toen de Haarlemse krant De Patriot meldde dat in de
nacht van vrijdag op zaterdag 20 juli op 21 juli 1945 een ‘naaktparade’ had plaatsgevonden in het interneringskamp Duinrust: zo’n 200 vrouwen hadden zich gedwongen moeten ontkleden voor het oog van de pas aangetreden kampcommandant. Het artikel eindigde met een oproep aan de autoriteiten om de zaak te onderzoeken: ‘Wij vertrouwen er op, dat het M.G. [Militair Gezag] deze zaak, die ernstig is en die dreigt de tot nu toe gunstige reputatie van Duinrust te zullen schaden, zonder aanzien des persoons, zal onderzoeken en aanpakken.’

Ook in dit geval volgde kort daarop een verklaring in dezelfde krant, ditmaal van het
Militair Gezag, dat er niets was gebleken van een naaktparade en dat het ‘hoogst
betreurenswaardig en onverantwoord’ was om de kampcommandant zo verdacht te maken. Jaren later bevestigden verschillende getuigen dat er die nacht wel degelijk een naaktparade had plaatsgevonden in Duinrust, waarbij vrouwen ‘groepsgewijs geheel naakt’ voor de kampcommandant hadden moeten verschijnen.

Het patroon om berichten over machtsmisbruik en mishandelingen in de kampen in diskrediet te brengen en de klokkenluiders de mond te snoeren, viel op veel plekken te herkennen. Verschillende kamppredikanten, advocaten, journalisten en Tweede Kamerleden die misstanden in de kampen aankaartten, ondervonden weerstand van het Militair Gezag, van kampcommandanten en het DGBR (dat viel onder het Ministerie van Justitie). Aanvankelijk, in de zomer van 1945, was het kabinet nog geneigd om de vele ernstige problemen in de interneringskampen, die varieerden van infectieziekten, tot voedseltekorten en gebrek aan slaapplekken, als één geheel op te lossen door het aantal gedetineerden drastisch in te krimpen. Door de vrijlating van tienduizenden lichte gevallen zouden volledige interneringskampen gesloten kunnen worden en onbekwaam bewakingspersoneel worden weggewerkt, waarmee ook de oorzaken van de mishandelingen en het seksuele geweld in één klap zouden verdwijnen, redeneerde men. Alleen stuitte de voorstellen voor vervroegde vrijlating op felle weerstand vanuit de media en de samenleving, met name in de hoek van het voormalige verzet. Pas vanaf het voorjaar van 1946 kwamen de procedures structureel op gang.

Berichten en geruchten over mishandelingen en seksueel geweld bleven de daaropvolgende jaren de kop op steken. In 1949 begonnen ze zo hard aan te zwellen dat de Parlementaire Enquêtecommissie, die was ingesteld om het regeringsbeleid tijdens de oorlogsjaren te controleren, zich genoodzaakt voelde de misstanden in de detentiekampen bij het lopende onderzoek te betrekken. De directe aanleiding voor die beslissing was een brochure die dat jaar was verschenen onder de titel Kamptoestanden, waarin gruwelijke martelingen en perverse mishandelingen in interneringskampen werden beschreven. Alle grote dagbladen en tijdschriften besteedden er uitgebreid aandacht aan. Binnen een paar maanden waren er veertigduizend exemplaren van verkocht. Alles wat in de brochure stond, was door de schrijver, NSB-dominee Hendrik van der Vaart Smit, zelf een gedetineerde in een van de kampen, al een jaar eerder aan de Enquêtecommissie doorgegeven. Die had er tot dan toe niets mee gedaan. Maar in het voorjaar van 1949 begon de publiciteit zulke grote vormen aan te nemen dat ze niet meer genegeerd kon worden.

In de brochure Kamptoestanden werden schokkende voorbeelden van seksueel geweld gegeven: groepsverkrachtingen, bewakers die met gummiknuppels of geweerkolven bij zwangere vrouwen binnendrongen, een bewaker die bij een meisje een borst afdraaide. De vraag die de Enquêtecommissie wilde laten uitzoeken, was ‘of zulke misstanden inderdaad hebben bestaan en zo ja, of daartegen van de zijde van de Regering krachtig genoeg is opgetreden.’

De onderzoekers van de Enquêtecommissie waren er al snel achter gekomen dat gedetineerden grote aarzeling voelden om vrijuit te praten over het misbruik door bewakers, waar ze slachtoffer of getuige van waren geweest. En ook al drukten zij hun op het hart dat het onderzoek voor de Parlementaire Enquête draaide om waarheidsvinding, en niet om strafrechtelijke vervolging van de daders, vreesden deze vrouwen voor represailles van de bewakers. Het onderwerp lag bovendien zo gevoelig dat de kans klein was dat deze vrouwen tegenover een mannelijke onderzoeker vrijuit zouden spreken. ‘Het onderzoek hiernaar behoort door een vrouw te geschieden,’ concludeerde de man die door de Enquêtecommissie was aangewezen om het onderzoek uit te voeren, Arnaud baron van Tuyll van Serooskerken.

Op 9 december 1949 stuurde Van Tuyll van Serooskerken een brief aan een van de weinige vrouwelijke politie-inspecteurs die er waren in Nederland: Johanna van Schilfgaarde, met het verzoek of zij het onderzoek naar het seksuele geweld in de detentiekampen op zich wilde nemen. Van Schilfgaarde was dat jaar zestig geworden en nét met pensioen gegaan. Ze had decennialange ervaring met jeugddelinquenten en probleemgezinnen. Begonnen in de zuigelingen- en jeugdzorg, had ze in de jaren twintig voor het politiekorps in Den Haag de afdeling ‘Kinderpolitie’ opgezet, die voor een belangrijk deel uit preventie en sociaal werk bestond. In 1937 was ze kort chef van deze afdeling geweest, om zich vervolgens met de begeleiding en controle van pleeggezinnen bezig te houden. Weinig politierechercheurs hadden zoveel ervaring in sociaal werk, en konden met empathie én overwicht in precaire situaties optreden.

Van Schilfgaarde stemde toe. Tussen januari en oktober 1950 nam ze bijna tweehonderd verhoren af van vrouwen die in detentiekampen misbruik en geweld door bewakers hadden ondervonden, of daar getuige van waren geweest. Velen van hen gaven aan het begin van het gesprek aan dat ze niet alles konden of wilden vertellen van wat ze hadden meegemaakt: het was te pijnlijk om weer op te rakelen, of ze wisten het niet meer precies, behalve hoe afschuwelijk het was geweest. Ze waren inmiddels bijna allemaal vrijgelaten en probeerden de trauma’s, de pijn, de schaamte en de vernederingen die ze in de periode van hun detentie hadden moeten ondergaan achter zich te laten. Velen waren sceptisch of het nut zou hebben om hun verhaal te doen. 

 Maar kennelijk was er iets in de manier waarop Johanna van Schilfgaarde het gesprek aan ging met deze vrouwen, waardoor zij toch het vertrouwen kregen om te vertellen wat zij hadden meegemaakt, voorzover ze dat nog konden en wilden oprakelen. Soms schrokken ze na afloop terug van wat ze allemaal hadden losgelaten en benadrukten dat ze niet wilden dat hun getuigenissen gebruikt zouden worden voor vervolging van de daders. Dat zou namelijk betekenen dat ze in de rechtszaal, oog in oog met hun misbruikers, nogmaals hun verhaal zouden moeten doen. Ze waren bang voor represailles en ze wilden het leven dat ze na hun detentie probeerden op te bouwen niet in gevaar brengen.

Van Schilfgaarde noteerde de voorwaarden waarmee de vrouwen hun medewerking verleenden, en legde de gesprekken die ze met hen voerde nauwgezet vast. De verhoorverslagen leverde ze in drievoud af bij de Parlementaire Enquêtecommissie.

In de gesprekken die Van Schilfgaarde met de vrouwelijke gedetineerden voerde, werd een groot deel van de geruchten, krantenberichten en klokkenluidersrapporten bevestigd: er had in de kampen op grote schaal seks tussen bewakers en gedetineerden plaatsgevonden, vaak onder druk van de bewakers die soms simpelweg vrouwen en meisjes aanwezen en meenamen, of de belofte van extra rantsoenen gebruikten – wat zeker in de fase van ernstige voedseltekorten en hongeroedeem in de kampen een effectief drukmiddel was. Een deel van de getuigen meldde concrete gevallen van gewelddadige verkrachting en aanranding, anderen zinspeelden erop, zonder er specifiek op in te willen gaan. Vrijwel alle ondervraagden maakten melding van seksuele vernederingen en sadistische mishandelingen.

Expand image

In verschillende kampen, zoals die in Gouda, Amersfoort, Velp en Westerbork, werden vrouwen bij aankomst gedwongen om zich te ontkleden voor medische controle en het kaalscheren van hoofd- en schaamhaar. Dit ging gepaard met vernederingen en geweld. In Westerbork, dat na de bevrijding was omgevormd tot detentiekamp voor collaboratieverdachten, verklaarden meerdere getuigen dat ze een zwangere vrouw in de buik geslagen hadden zien worden onder de woorden ‘daar zit zeker een S.S.-kindje in.’ Een andere getuige vertelde dat twee zwangere vrouwen door bewakers werden gedwongen om geheel naakt op elkaar te liggen en over de grond te rollen. Weer een ander vertelde dat meisjes van de Jeugdstorm naakt moesten marcheren onder het zingen van Jeugdstormliedjes. In tientallen kampen werden vrouwen en meisjes gedwongen te antwoorden op de vraag hoe vaak ze met Duitsers naar bed waren geweest.

In Westerbork werden ’s avonds laat marechaussees binnengelaten om met de vrouwen en meisjes in het kamp seks te hebben. Na vijf maanden, in september 1945, probeerde de kampleiding hiertegen op te treden: onder de gedetineerden werden kampwachten aangewezen, die aan de huismeester moesten melden als het weer gebeurde. In Fort Erfprins in Den Helder zocht de kampleiding de oplossing in een verbod op nachtelijk toiletbezoek. In de kampen waar meisjes en vrouwen werden aangewezen om de privévertrekken van de bewakers schoon te maken, gingen standaard geruchten rond dat ze daar seks hadden met de bewakers. Het viel de andere gedetineerden op dat ze er minder uitgehongerd uitzagen dan de rest. ‘Sommige meisjes deden veel voor een boterham of een sigaret.’

Het was soms lastig onderscheid te maken tussen geruchten en valide bewijs. Van een aantal van de meest gruwelijke voorvallen die in Kamptoestanden beschreven stond, had Van der Vaart Smit de namen van de slachtoffers doorgegeven, op verzoek van de Enquêtecommissie-onderzoekers. Van Schilfgaarde probeerde ze te traceren, vaak zonder succes. In een aantal gevallen kreeg ze van de vrouwen in kwestie te horen dat het verhaal wel klopte, maar dat iemand anders het slachtoffer was geweest. Dat nam niet weg dat er genoeg andere getuigenissen waren van verkrachtingen en ander ernstig seksueel geweld: een geïnterneerde arts, die in mei 1945 in kamp De Valkhof in Nijmegen vastzat en in de ziekenzaal werkte, meldde dat de bewakers, veelal dronken, ’s nachts naar de vrouwenzaal kwamen om gedetineerden naar buiten mee te nemen, naar de gang, het trapportaal, of de tuin van De Valkhof, waar ondergrondse bunkers en loopgraven waren: ‘ik hoorde dit aan het lawaai dat er mee gepaard ging: het schreeuwen van de wachten en het schreeuwen van de vrouwen, die heftig protesteerden en zich kennelijk verzetten. (…) Na enige tijd hoorde ik de vrouwen weer terugbrengen.’ Twee gedetineerden bevestigden dat in De Valkhof ‘vrouwen en jonge meisjes door de bewaking uit bed werden gehaald en dan door de bewakers werden “gebruikt”.’ Een aantal van de verkrachte meisjes waren 16 en 17 jaar. ‘Ik heb de meisjes daarbij herhaaldelijk 's nachts horen schreeuwen.’ Na een reeks van zulke nachten zochten twee bewakers de arts op. Ze hadden gonorrhoe. De arts meldde de situatie aan de kampcommandant. Toen er ’s nachts toezicht kwam van het kampcommando, kwam er een eind aan de verkrachtingen.

In de Strafgevangenis van Scheveningen kwamen bewakers van de BS en leden van de marechaussee ’s ochtends al langs om te kiezen wie ze ’s nachts mee zouden nemen. Om te voorkomen dat ze werden uitgekozen, deden vrouwen doeken om hun hoofd, ‘om ouder te lijken dan wij waren,’ of ze deden alsof ze ziek waren. Degenen die werden aangewezen, durfden er achteraf niets over te zeggen. ‘Nooit heeft een vrouw mij verteld, wat er dan met hen gebeurde,’ verklaarde een van de gedetineerden. ‘Ik hoorde wel verluiden, dat de meisjes angst hadden voor de avond.’ Een andere vrouw verklaarde aan Van Schilfgaarde dat in het cellencomplex een groep vrouwen apart werd gehouden ‘en uitgehongerd werd en “gebruikt” door de bewakers en de marechaussee.’

Het onderzoek van Van Schilfgaarde richtte zich voor het overgrote deel op de vrouwen die slachtoffer waren geweest van het seksuele geweld in de detentiekampen. Er zijn ook gevallen bekend waarin mannelijke gedetineerden het doelwit waren. In de strafgevangenis van Scheveningen waren de bewakers berucht vanwege hun sadisme en wreedheid. Nachtenlang martelden en vernederden ze gedetineerden die daar in de cellen waren vastgezet. Daar zaten notoire nazi-kopstukken tussen zoals Meinoud Rost van Tonningen, WA- en Landwacht commandant Arie Zondervan en SS-Untersuchungsführer Anno Arlt. Dagelijks werden zij door grote groepen bewakers geschopt, geknuppeld en geslagen tot ze bewusteloos waren, gedwongen om met blote voeten door glas en sintels te lopen, met het hoofd in de ton vol ontlasting geduwd, in hun geslachtsdelen geslagen met ijzeren staven. In de hele gevangenis was de hele nacht gegil en gekerm te horen. Toezicht vanuit de verantwoordelijke instanties was er niet. Toen het bericht binnenkwam dat Rost van Tonningen met het hoofd naar beneden van de balustrade was gevallen – volgens zijn weduwe was hij door een bewaker geduwd – kwam een regeringsdelegatie met de secretaris-generaal van het Ministerie van Justitie en twee topfunctionarissen van het Militair Gezag om te na te gaan wat er precies was gebeurd. De bewaker aan de poort weigerde ze binnen te laten: hij zei dat de Nederlandse regering helemaal geen zeggenschap had over wat er in de gevangenis gebeurde, aangezien die formeel onder de autoriteit van de Canadese leger viel.

In de gedetailleerde getuigenissen die Arlt en Zondervan in 1947 en 1949 van hun martelingen in de Scheveningse gevangenis gaven, afgenomen door de politie en door Tuyll van Serooskerken, vertelden zij dat ze meteen bij aankomst volledig door de bewakers werden ontkleed en in naakte toestand werden vernederd. Ze moesten spuug van de bewakers oplikken of hun eten van de vloer opslurpen. Ze moesten kopje onder in de beerput of de ton. Nazi-kopstuk Richard Fiebig, die in 1947 in de Scheveningse gevangenis werd vastgezet, vertelde later hoe hij daar in de zomer van dat jaar samen met andere Duitse gevangenen werd gedwongen zich te ontkleden, en hoe zij met een touw rond hun geslachtsdelen aan elkaar werden vastgebonden en voortgetrokken. 

Voor zover seksueel geweld tegen mannelijke gedetineerden in de bronnen valt terug te vinden, ging het vrijwel altijd om bekende kopstukken uit het naziregime of mannen die zelf verregaand geweld hadden gepleegd tijdens de bezetting. Een jonge man die tijdens de oorlog bewaker in een concentratiekamp was geweest, verklaarde dat hij als gedetineerde door de bewakers van Kamp Vught gedwongen werd om naakt vernederende exercities uit te voeren. Ze hadden hem voortgerold in een ton vol spijkers, in prikkeldraad gewikkeld; ‘zij hebben onzedelijke handelingen met mij gedaan: o.a. moest ik het geslachtsdeel van een andere gevangene aflikken, om van andere praktijken maar niet meer te spreken.’

In haar boek over Kamp Vught beschrijft Marijke Verduijn hoe Teun van Es, die tijdens de oorlog als Kapo in Kamp Amersfoort andere gevangenen had mishandeld en bestolen, door leden van de Ordedienst werd gedwongen om seksuele vernederingen te ondergaan: zijn gezicht werd met schoensmeer zwartgemaakt en hij kreeg een touw om zijn nek gebonden, dat steeds strakker aanspande als hij niet meeliep. Boven zijn hoofd werd een naakte SS’er getild, wiens geslachtsdeel vlak voor zijn gezicht hing, en er telkens tegenaan bungelde als de stoet stophield.

Gingen al dit soort martelingen om het vernederen en pijnigen van oorlogsvijanden die tijdens de bezetting aan anderen geweld hadden berokkend, bij het seksuele geweld tegen de vrouwen en meisjes in de interneringskampen speelde in het geheel niet mee wat hun rol tijdens de bezetting precies geweest was. Het overgrote deel van hen was in het najaar van 1945 überhaupt nog niet door een Tribunaal of Gerechtshof veroordeeld, vaak nog niet eens verhoord. Wat de aanklacht tegen hen precies inhield was vaak niet bekend. Velen van hen waren onschuldig, of opgepakt wegens een lichte of een ongeldige aanklacht, maar binnen de interneringskampen golden ze als onderdeel van een categorie van verraadsters en moffenhoeren, met wie de bewakers mochten doen wat ze wilden.

Dat was ook letterlijk de boodschap die de vrouwelijke gedetineerden telkens opnieuw te horen kregen van de bewakers. ‘Jullie bent toch allemaal vuillakken en moffenlellen,’ had de hoofdbewaakster van de vrouwenafdeling in Kamp Laan 1914 in Amersfoort geantwoord op de vraag of de vrouwen zich mochten wassen. Tijdens de katholieke mis in het kamp in de kaarsenfabriek van Gouda, trad het zoontje van de commandant op als misdienaar. Hij besprenkelde de vrouwen met de wijwaterkwast met de woorden ‘hoeren, vuile stinkhoeren.’ In Rotterdam werden vlak na de bevrijding gearresteerde collaboratieverdachten vastgezet in het hoofdbureau van de politie. Daar zat ook de telefoniste van het politiebureau tussen, omdat ze verdacht werd van een relatie met een Duitser. Ten overstaande van honderden arrestanten werd ze gedwongen haar rok en ondergoed uit te doen en op handen en voeten naar de wc te kruipen. Ze was ongesteld en daar had ze zich zo voor geschaamd dat ze had geweigerd naar de wc te gaan toen haar dat werd opgedragen. Nu kon iedereen ‘haar door bloed verontreinigde directoire’ zien. Volgens een getuige had een rechercheur haar schaamstreek bespuugd met de woorden: ‘‘Ik zal het wel ontsmetten, waar een mof ingezeten heeft’ De vrouw verklaarde aan Van Schilfgaarde dat ze zich niet had durven te verzetten ‘uit vrees, dat men het op mijn kind zou wreken.’

Het kaalscheren van meisjes en vrouwen had tijdens de eerste bevrijdingsdagen maar één functie gehad: om vrouwelijke verdachten van ‘onzedelijk gedrag’ tijdens de bezetting te bestraffen en te vernederen. In de interneringskampen ging het kaalscheren op grote schaal door, maar daar was het, althans volgens de officiële verklaring van de kampleidingen, een maatregel ter hygiëne, om verspreiding van luizen en besmettelijke ziekten zoals tyfus te voorkomen. Dit gebeurde vaker in gevangenissen, detentiekampen, of bij frontsoldaten in het leger. Dat nam niet weg dat het in het geval van de vrouwelijke gedetineerden voortdurend als strafmaatregel werd toegepast, en als een manier om vrouwen te vernederen en te bedreigen. Het kaalscheren van de schaamstreek, zoals dat onder meer in Gouda, Amersfoort, Apeldoorn, Velp, Assen, Woerden en Westerbork gebeurde, ging regelmatig gepaard met vaginaal onderzoek, waarvoor geen medische noodzaak bestond.

Het kaalscheren van hoofdhaar en schaamstreek vond vaak meteen bij aankomst plaats. De gedetineerden kregen te horen dat het ter ontsmetting was, maar de vrouwen die het moesten ondergaan, waren ervan overtuigd dat dit niet de echte reden was. Lang niet iedereen werd aangewezen om kaalgeschoren te worden, en degenen die wel werden uitgekozen waren vaak de meisjes met mooie haren. In Kamp De Heuvel in Velp werden de kaalgeschoren vrouwen als trofeeën tentoongesteld, als er bezoek kwam van soldaten of Binnenlandse Strijdkrachten, ‘vele avonden achtereen en soms talloze malen op één avond’. Tijdens het kaalscheren kregen de vrouwen standaard de vraag met hoeveel Duitsers ze naar bed waren geweest – meestal in aanzienlijk grovere bewoordingen. Een verstandelijk beperkt meisje snapte het niet en knikte maar. ‘Met hoeveel,’ vroeg de bewaker. ‘Met drie,’ antwoordde het meisje. Ze moest kniebuigingen doen tot ze niet meer kon.

In de gesprekken met Johanna van Schilfgaarde vertelden tientallen vrouwen dat ze in de schaamstreek waren kaalgeschoren, of dat ze bewakers dat bij anderen hadden zien doen. In de Willem III kazerne in Apeldoorn gebeurde dat op een tafel, met gespreide benen, in Westerbork in een aparte kamer, waar de vrouwen naakt op moesten wachten, soms langer dan een uur. In het kamp in Gouda werden de vrouwen bij binnenkomst door een sergeant onderzocht, ‘waarbij ik moest bukken, mij omdraaien, wijdbeens moest gaan staan.’ De sergeant in kwestie had geen medische achtergrond. ‘Hij deed dit op handtastelijke en de meest beledigende wijzen.’

In de kampen Wezep, Duinrust, Westerbork, de Kaarsenfabriek in Gouda, de Bentienkazerne in Dordrecht en de Kazerne in Ede werden vrouwen onderworpen aan interne onderzoeken naar geslachtsziekten en zwangerschap. In kamp Duinrust, waar in 1945 al een ‘naaktparade’ had plaatsgevonden, besloot de commandant in juni 1946 tot een onderzoek van honderdzestig vrouwen, nadat een van hen zwanger bleek te zijn. Een van de gedetineerden in Duinrust herinnerde zich later hoe een meisje bij haar op de kamer op geslachtsziekten onderzocht moest worden. ‘Toen zij terug kwam, was zij vreselijk ontdaan, en baadde zij in tranen, omdat de dokter haar zo ruw had behandeld: hij had haar op zeer pijnlijke wijze inwendig onderzocht en uit haar verhaal begreep ik dat het hymen was doorstoken. Zij was een jaar of 17, 18.’ Tijdens de behandeling had de dokter haar afgeblaft: ‘Moffenhoer, poten uit elkaar.’

In Westerbork en Gouda werden tijdens het kaalscheren van de schaamstreek vaginale uitstrijkjes genomen: ‘Ik heb toen gezien, dat de man die de vrouwen van onderen kaal knipte, met een stokje in de geslachtsdelen peuterde van een vrouw, die hij onder handen had.’ In Gouda gebeurde dat door dezelfde sergeant die daar alle vrouwen van onderen kaal scheerde, tot afschuw van de vrouwen die de behandeling moesten ondergaan: ‘Kersbergen zag er altijd onfris uit en had altijd vuile zwarte nagels; dit zag ik al, toen hij mij bij binnenkomst onderzocht en ik twijfelde toen reeds, of hij wel werkelijk dokter was.’ In een provisorisch detentiekamp in een school in Amsterdam Noord was een vrouw vaginaal behandeld – ‘geïrrigeerd’, noemde ze het – door een man die beweerde verpleger te zijn. Later zag ze hem rijden in een wagen van de geneeskundige dienst en vermoedde ze dat hij geen verpleger was, maar chauffeur.

In veel kampen diende het kaalscheren als doorlopende strafmaatregel, of het gebeurde ter viering van de verjaardag van prins Bernhard, zoals in de Groen van Prinstererschool in Vlaardingen. In Kamp Laan 1914 in Amersfoort werden er speciale filmopnames van gemaakt, waarbij de vrouwen op verhogingen werden geplaatst. Onder hen was Jo Zondervan, de echtgenote van WA- en Landwachtcommandant Arie Zondervan.

De constante dreiging ervan veroorzaakte een ‘zenuwachtige stemming,’ zo omschreef een van de ondervraagde vrouwen het tegenover Johanna van Schilfgaarde. En dat was precies het doel ervan. Het was een machtsmiddel om de gedetineerden duidelijk te maken dat ze volledig aan de willekeur van de kampleiding en de bewakers waren overgeleverd. Daarbij werden de meisjes die met Duitse soldaten verkering hadden gehad er vaak uitgepikt. In het interneringskamp in een groentefabriek in Scheemdermeer, waren acht meisjes telkens het mikpunt van de bewaking. Ze mochten geen ondergoed dragen, ‘slechts een jurk over hun blote lichaam’, en kregen de opdracht om op blote voeten rond de fabriek te rennen, waarbij ze zich volledig in de bassins moesten onderdompelen waar het maandverband en de babyluiers werden uitgespoeld.

In datzelfde kamp in Scheemdermeer drongen zich ‘s nachts bewakers op aan de meisjes die in het stro lagen te slapen. Die begonnen te gillen toen ze merkten dat er mannen naast ze waren komen liggen. De andere bewakers kwamen naar de slaapzaal om de aanranders weg te halen. Lang niet in alle kampen werd bij dit soort situaties ingegrepen. In Kamp De Vergulde Hand in Vlaardingen vielen de bewakers de hele dag door meisjes lastig, tijdens het wassen, en ’s nachts nadat het licht werd uitgedaan gingen ze bij hen op de krib zitten. Daar kwam pas een einde aan toen de vrouwen naar een ander kamp werden overgeplaatst.

In Kamp De Heuvel in Velp kwamen na het uitdoen van de lichten bewakers met zaklampen en bajonetten op de slaapzaal, om de rokken op te lichten van de vrouwen die zonder deken aan het slapen waren. In de Kaarsenfabriek in Gouda waren het de commandant en ondercommandant zelf die in dronken toestand de vrouwen ’s nachts wakker maakten en met pistolen bedreigden. En in een provisorisch kamp in een Zwolse school leidde een bewaarster ’s nachts twee Canadese soldaten de slaapzaal binnen. Ze kozen twee meisjes uit, die met ze mee moesten gaan. ‘De volgende nacht waren zij weer op zaal; zij hebben nooit willen vertellen, wat er gebeurd was. Het waren keurige meisjes.’

Een vrouw die in kamp Erica in Ommen had gezeten, herinnerde zich dat op een nacht een meisje uit haar barak door een bewaker werd meegenomen. De ochtend erna kwam ze terug, met behuilde ogen.