Achter gesloten muren

Op 18 mei 1948 nam de Parlementaire Enquêtecommissie, die onderzoek deed naar het regeringsbeleid tijdens de oorlogsjaren, een verhoor af van een zestigjarige man: Hendrik van der Vaart Smit, een voormalig predikant die in de jaren dertig enthousiast over het nazisme was geworden. Hij had Hitler een keer ontmoet tijdens een receptie op de Rijkskanselarij en had hem ‘een geniaal man’ gevonden, een beschermer van het christendom.

Tijdens de oorlog had hij als bestuurder van het ANP en het Nederlands Christelijk Persbureau propaganda voor nazi-Duitsland gemaakt. Hij had een aantal kennissen die actief waren voor het kerkelijk verzet bij de Sicherheitsdienst aangegeven. Om deze redenen was hij na de bevrijding opgepakt en in verschillende detentiekampen voor collaborateurs vastgezet.

Voor het verhoor van de Enquêtecommissie had Van der Vaart Smit speciaal verlof gekregen om zich buiten het detentiekamp te begeven en naar het Binnenhof af te reizen. Die dag boog de Enquêtecommissie zich over de rol van de persvoorlichtingsdiensten in de machtsoverdracht aan de Duitsers – maar Van der Vaart Smit wilde het over een heel ander onderwerp hebben. Dat hij nu oog in oog stond met een aantal Tweede Kamerleden zag hij als een unieke kans. Na de ondervraging liep hij naar de voorzitter van de Enquêtecommissie en overhandigde hem een document, acht geelbruine vellen die hij in kleine letters, met zo weinig mogelijk regelafstand, had volgetypt. Bovenaan de eerste bladzijde stond de titel die hij aan het verslag gegeven had: Beestachtige moorden en mishandelingen in de bewarings- en interneringskampen in 1945 en 1946.

Het waren inderdaad gruwelijke voorvallen die Van der Vaart Smit had opgetekend. Hij had tijdens zijn detentie van zijn medegevangenen schokkende verhalen gehoord over martelingen, verkrachtingen, bewuste uithongering en verwaarlozing van ernstige ziektes. Mannen en vrouwen waren met geweerkolven, gummiknuppels en stukken hout afgeranseld tot ze bewusteloos waren. Sommigen waren aan hun verwondingen overleden. In één kamp hadden de bewakers vanuit hun wachttorens hun geweren leeggeschoten op de barakken waar de gedetineerden sliepen, met zeker tien doden tot gevolg. En zo ging het door, acht dicht betypte pagina’s lang.

Dit was niet het eerste document dat Van der Vaart Smit aan de autoriteiten probeerde door te geven. Al in 1946 en ‘47 had hij verschillende verzoekschriften ingediend. Alleen had hij daarin met geen woord gesproken over de mishandelingen in de interneringskampen, wel over allerlei persoonlijke omstandigheden waarvan hij hoopte dat die zouden leiden tot zijn eigen vervroegde vrijlating. En in zekere zin was ook dit verslag over de ‘beestachtige moorden en mishandelingen’ een vrijlatingsverzoek.

Aan het slot van zijn schokkende rapport riep Van der Vaart niet op tot onderzoek en berechting van alle daders van de mishandelingen en moorden. ‘Wij vragen niet om de schuldigen te bestraffen; wij hebben daar weinig aan, teminder omdat de daders exponenten zijn van een blijkbaar algemeen zich voordoend verschijnsel, voor hetwelk het gehele volk verantwoordelijk is.’

De enige bevredigende oplossing lag in een ‘zo breed mogelijke amnestie’ voor zowel de collaborateurs die in de interneringskampen zaten, als voor de bewakers die zich aan mishandelingen te buiten waren gegaan. ‘Een dikke streep onder deze ganse aangelegenheid,’ stelde Van der Vaart Smit voor: simpelweg iedereen vrijlaten, of het nu de aanhangers van het naziregime waren, of hun bewakers – misdrijven waren aan beide kanten gepleegd, en dus kon alles tegen elkaar worden weggestreept.

Het was een wonderlijk voorstel, dat overduidelijk ook zijn eigen belangen diende – waarmee Van der Vaart Smit haast automatisch de verdenking op zich laadde dat zijn gehele verslag niet veel meer was dan de zoveelste poging van een nazi-propagandist om onder zijn welverdiende straf uit te komen. Hoe schokkend de inhoud van zijn rapport ook was, het riep in eerste instantie vooral de vraag op hoe betrouwbaar deze klokkenluider nu eigenlijk was.

De verslagen van die inspecties hadden een hele beperkte indruk van de situatie gegeven. Dat kwam vooral omdat de ondervraagde gedetineerden te zeer afhankelijk waren van het kampregiem om eerlijk en volledig antwoord te geven als hun werd gevraagd hoe ze werden behandeld.

In de eerste fase van de bevrijding was het sowieso nauwelijks mogelijk om een volledige indruk te krijgen van de situatie in de interneringskampen. Schuldigen en onschuldigen, zware en lichte gevallen, mensen die als militaire bedreiging werden gezien, ze waren in provisorische bewaarkampen vastgezet; een oude school, een loods, een leegstaande kazerne. In totaal zijn er zo’n tweehonderd van zulke interneringskampen geweest – sommigen waren heel klein en werden al snel weer opgeheven, anderen boden ruimte voor duizenden arrestanten, waaronder de vijf concentratiekampen Westerbork, Vught, Kamp Amersfoort, Kamp Erika in Ommen en Kamp Schoorl. Die werden vrijwel meteen na de bevrijding voor de internering van collaborateurs ingezet.

Het was in die vroegste fase onmogelijk na te gaan hoeveel mensen in totaal in de kampen vastzaten, ook al omdat er vanwege arrestaties die onterecht bleken te zijn aardig wat verloop in zat. We moeten het nog steeds met schattingen doen. Die liggen ergens tussen 140.000 en 200.000. De meerderheid van al deze mensen had tijdens hun detentie geen flauw idee wanneer hun zaak zou voorkomen. Normaal gesproken mocht een arrestant niet langer dan twee maal twee dagen in detentie gehouden worden zonder gerechtelijk bevel. Maar in het geval van de collaboratieverdachten had de Nederlandse regering daar een uitzondering op gemaakt, met een beroep op de noodtoestand.

Dat had aanvankelijk een militair doel: tussen september ’44 en mei ’45 liep het frontgebied dwars door Nederland en de geallieerde bevelhebbers wilden daar geen sympathisanten van de vijand in de buurt hebben. Maar ook na mei ’45 bleef de noodtoestand nog bijna een jaar van kracht. Het resultaat was dat tienduizenden arrestanten maanden-, en vaak zelfs jarenlang in hechtenis zaten zonder dat daar een gerechtelijk bevel bij was komen kijken. Voor al die gedetineerden waren bewakers nodig, die voor een groot deel werden geworven uit jonge, nog maar net toegetreden leden van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS), die tijdens de bezetting nog niet actief in het verzet waren geweest maar nu stonden te popelen om zich te laten gelden.

Als een samenleving jaren in oorlogstoestand is geweest, bestaat er altijd een risico dat het geweld op een of andere manier blijft doorwerken. Terugkeer naar een vreedzame rechtsorde is nooit vanzelfsprekend. Toch heeft in de Nederlandse collectieve herinnering decennialang het beeld overheerst dat de bevrijding een automatisch herstel van de vooroorlogse rechtsstatelijke normen met zich meebracht, waarbij de gearresteerde collaborateurs in hun handjes mochten knijpen ‘dat zij thans in handen zijn van een beschaafd volk,’ zoals Het Parool het op 7 november 1944 verwoordde.

De mythevorming rond de Nederlandse nationale identiteit die juist in deze wederopbouwjaren plaatsvond, was gebaseerd op een sterk moreel gekleurde invulling van de oorlog en de bezettingstijd. Daarin was weinig ruimte voor de erkenning dat geïnterneerde collaborateurs slachtoffer waren geweest van structurele mishandelingen door hun bewakers, zonder dat daar effectief tegen was ingegrepen.

Het onderzoek van Van Tuyll en Van Schilfgaarde was niet bedoeld om de bewakers die de mishandelingen pleegden te vervolgen. Dat was ook expliciet aangegeven in de opdracht van de Parlementaire Enquêtecommissie: het ging om het achterhalen van de basale feiten, niet om strafrechtelijk onderzoek naar de daders. Dat laatste was voor de meeste ex-gedetineerden overigens alleen maar een geruststelling – zij voelden er niets voor om hun bewakers weer onder ogen te moeten komen en hadden bovendien weinig vertrouwen dat een rechtszaak tot hun bestraffing zou leiden.

Na een jaar onderzoek werden duizenden pagina’s aan verhoren, in drievoud uitgetypt, opgeslagen in archieven. En daar hebben ze vervolgens decennialang ongebruikt gelegen. Van Tuyll van Serooskerken heeft er voor zijn eindrapportage geen gebruik van gemaakt. Van slechts zes verhoren, die allemaal gingen over één kamp voegde hij het proces-verbaal toe, aangevuld met een rapport van de Rijksrecherche naar de moorden die in dit kamp waren gepleegd.

Over de omvang van de mishandelingen konden nog geen conclusies getrokken worden. Om één zin later te schrijven: ‘Het onderzoek heeft evenwel uitgewezen – en aldus kan het resultaat van het tot dusver gehouden onderzoek worden samengevat – dat nagenoeg alom bewakers zich niet hebben ontzien weerloze mensen te kwellen en te mishandelen, waarbij door de Duitsers gedurende de bezetting toegepaste methodes zijn overgenomen.’

Dat was dan ineens toch een behoorlijk forse uitspraak, waarvoor Van Tuyll van Serooskerken alleen geen bronnen aandroeg, terwijl hij die wel degelijk, en ruimschoots, tot zijn beschikking had. In de rest van het eindrapport beperkte Van Tuyll zich tot een zeer korte samenvatting van drie kampen waar ernstig was mishandeld – en dat waren nou precies de voorbeelden die al door de Rijksrecherche waren onderzocht en openlijk in de media waren behandeld. Van Tuyll eindigde zijn rapport met de vaststelling dat er een vervolgonderzoek nodig was. Dat is er nooit gekomen.

'Zelden is een kans zo gemist,’ schreef Guus Belinfante er bijna dertig jaar later over, merkbaar gefrustreerd, in zijn standaardwerk over de Bijzondere Rechtspleging. Dat dit het resultaat van een ‘vol jaar’ onderzoek was, kon hij haast niet geloven. Zo goed en kwaad als het ging – het was inmiddels dertig jaar na dato – probeerde Belinfante dan maar zelf de omvang van de mishandelingen in kaart te brengen, zonder dat hij daarbij enige weet had van de honderden verhoren die in het kader van Van Tuylls onderzoek waren afgenomen en ongebruikt in het archief lagen.

Als ‘eenzame historicus’ had hij natuurlijk niet de middelen die de Enquêtecommissie destijds had gehad, verzuchtte hij, nog los van het feit dat veel van de getuigen inmiddels waren overleden. ‘De gemiste kans kan niet goedgemaakt worden.’ En dat had ernstige maatschappelijke gevolgen: ‘de ongerustheid over wat in de kampen gebeurd is, wordt niet weggenomen.'

En zo is in de geschiedschrijving een sfeer van onduidelijkheid blijven hangen rond de mishandelingen in de interneringskampen, en wat nu eigenlijk de basale feiten waren. Het hele vraagstuk is nooit voorbij de aanvankelijke twijfels rond de betrouwbaarheid van het verslag van Van der Vaart Smit gekomen. En hoewel Belinfante al vaststelde dat een deel van dat verslag wel degelijk bleek te kloppen, bleven veel historici de nadruk leggen op de gevallen die Van der Vaart Smit had overdreven, of waarvan nooit bewijs was geleverd.

Ondertussen lag het bronmateriaal dat over veel van deze kwesties uitsluitsel had kunnen geven in archiefdozen van het Ministerie van Justitie: dozen vol officiële verhoren van gedetineerden die uitgebreid ingingen op de mishandelingen door bewakers, het seksuele geweld, de verwaarlozing van dodelijke infectieziekten, uithongering en andere misstanden; een vrij complete collectie van de krantenartikelen die tussen 1944 en 1950 over de interneringskampen waren verschenen, inclusief veel van het materiaal dat de betrokken journalisten voor deze artikelen hadden gebruikt, brieven van geïnterneerden in reactie op de berichtgeving over Van Tuylls onderzoek die eind januari 1950 in tientallen dagbladen verscheen; klokkenluidersrapporten van kampartsen en geestelijk verzorgers, een aantal Rijksrechercherapporten over moorden door bewakers en nadere verklaringen van betrokken politieagenten.

In 2023 werd het archief van Van Tuyll van Serooskerkens onderzoek voor de Parlementaire Enquêtecommissie openbaar gemaakt. Aan de hand van dit materiaal, samen met onderzoek dat een aantal historici en journalisten ondertussen naar afzonderlijke interneringskampen hebben gedaan, valt behoorlijk precies te reconstrueren welke misstanden in de detentiekampen tussen het najaar van 1944 en 1947 hebben plaatsgevonden, en hoe structureel en wijd verspreid het geweld was.

De basale feiten, die zo lang in onzekerheid gehuld zijn gebleven, vallen nu een stuk beter na te gaan. Deze longread toont de eerste contouren daarvan. Het materiaal is te veelomvattend en complex om hier volledig te behandelen.

Maar door de kampbewakers werden ze allemaal, zonder enig onderscheid, ‘als VEROORDEELDEN behandeld', zo meldde een van hen een paar maanden later in een klokkenluidersbrief. ‘Vele heb ik er zien vertrekken, die vrijgelaten werden, omdat bleek, dat hun niets ten laste gelegd kon worden.’ In de maanden dat deze bewaker in Vught diende had hij gezien dat gedetineerden tijdens verhoren ‘gruwelijk geslagen en geschopt’ werden. Stokslagen of dagenlange opsluiting in een bunker waren de standaardstraffen in het kamp. Meerdere keren had hij bij zijn superieuren geprotesteerd, ‘echter steeds zonder enig, althans merkbaar, resultaat.

Een andere bewaker, die tijdens de bezetting in het verzet had gezeten, deed ook melding van wantoestanden in Vught: de bewakingstroepen van het kamp waren niet getraind voor het werk wat ze deden, de kampleiding was ‘absoluut onbekwaam' en bestond vooral uit baantjesjagers. Er kwamen ‘rospartijen’ voor in het kamp. Soms gingen de bewakers 's avonds de barakken in ‘om iemand onderhanden te nemen.’ Onder de gedetineerden werden barakhoofden en ‘rechercheurs’ aangewezen, die orde moesten houden, en die opdracht kregen om medegedetineerden ‘25 stokslagen te geven naar middeleeuwsch model.’

Pas nadat ze waren vrijgelaten, of als ze naar een ander kamp waren overgeplaatst, durfden veel gedetineerden verklaringen af te leggen over de mishandelingen die ze in Vught hadden gezien of zelf hadden moeten ondergaan. ‘Daar in dat kamp heb ik mijn eigen ontlasting moeten eten, zand eten en over de mishandelingen wil ik maar niet spreken,’ schreef de een in een verslag op verzoek van het RIOD. ‘Begrijp nog niet dat ik leef na al die ellende van toen.’

Pas nadat ze waren vrijgelaten, of als ze naar een ander kamp waren overgeplaatst, durfden veel gedetineerden verklaringen af te leggen over de mishandelingen die ze in Vught hadden gezien of zelf hadden moeten ondergaan. ‘Daar in dat kamp heb ik mijn eigen ontlasting moeten eten, zand eten en over de mishandelingen wil ik maar niet spreken,’ schreef de een in een verslag op verzoek van het RIOD. ‘Begrijp nog niet dat ik leef na al die ellende van toen.’

Een ander meldde dat hij zich in de barakken had moeten uitkleden, met schuurpoeder was volgesmeerd en met harde schuiers was geschrobd tot zijn hele huid verwond was. Daarna was hij 'tot stikkens toe onder water gehouden’. BS-ers hadden met stenguns op hem en zijn barakgenoten ingeslagen. Weer een ander verklaarde hoe er tijdens de verhoren een gedetineerde met loodkabels bewusteloos werd geslagen en daarna in het gezicht getrapt werd, ‘wat hem o.a. een voortand kostte.’ Twee van zijn medegevangenen waren zelfs lukraak door de kampbewakers doodgeschoten, beweerde deze zelfde gedetineerde: één had zijn broodrantsoen voor een plakje cake willen ruilen met een van de Duitse evacués die al klaarstond aan de andere kant van de prikkeldraad-versperring. Precies op het moment van de uitruil had de bewaker zijn geweer gepakt en op hem afgevuurd. Het andere dodelijke slachtoffer was gevallen toen die de barak was uitgelopen om een bekende te groeten. ‘Na 10 passen, zonder waarschuwing vooraf, 'n schot, dood!’

Het klinkt haast te gruwelijk om waar te zijn, als er niet zoveel voorbeelden waren van vergelijkbare schietincidenten in andere interneringskampen.

Tijdens de zomer van 1945 voerde de wachtmeester in kamp Vught zo’n schrikbewind dat hij er voor de rechter verantwoording voor moest afleggen. Volgens getuigen had hij een gedetineerde met een brandende sigaret in de ogen gestoken, met zijn schoenen op blote tenen getrapt, met een stuk hout op billen en lendenen geslagen tot het ‘rauwe vlees’ er los bijhing. De wachtmeester verdedigde zich door te ontkennen en daarna te verwijzen naar andere bewakers, die veel erger waren: ‘Indien u van mishandelingen spreekt, dan moet u maar eens kijken op het kerkhof in het kamp Vught. Daar kan ik graven van personen, die door de Zeeuwsche bewakingstroepen dood zijn geslagen, zo aanwijzen.’

Binnen het kamp bevond zich een stuk onbegroeid, zanderig terrein dat door de gedetineerden ‘de Bloedakker’ genoemd werd. Daar moesten zij in aanwezigheid van het kamppersoneel en de commandant allerlei strafoefeningen doen, zoals het zogenaamde ‘robben’, waarbij de gevangenen zich op hun buik over de grond moest voortschuiven met hun ellebogen – als een zeerob; of het ‘grammofoonplaatje draaien’, waarbij ze met één vinger op de grond en de ander in hun oor zo snel mogelijk rondjes moesten draaien, ‘vergezeld met klappen van ploertedooiers en stengun. Dan moest men stoppen en in de houding gaan staan wat je natuurlijk niet kon omdat je van het draaien dol was geworden.’ Bij het opdrukken gaven de bewakers geregeld met hun geweerkolven een stoot op de handen, of gingen erop staan ‘met hun ijzeren beslagen hakken’. Wie de opdrachten niet kon volhouden werd bestraft met slagen. Zwangere vrouwen, zieken en ouden van dagen werden niet ontzien, meldde een gedetineerde.

In februari 1945 luidden niet alleen de twee bewakers die in Kamp Vught hadden gewerkt, maar ook de kamparts, twee geestelijk verzorgers, het hoofd personeelszaken en het hoofd van de technische dienst de noodklok. Ook al had de commandant van de bewakingstroepen inmiddels, na maanden van mishandelingen, opgedragen dat ‘kastijdingen’ vanaf nu verboden waren, dat betekende niet dat alle bewakers zich daaraan hielden. Een van de leidinggevende bewakers beweerde dat dit nu eenmaal de enige manier was om de gedetineerden ‘tot een bekentenis te dwingen.’ ‘De enkele frisse, principieele kerels, die met idealen bezield in de bewakingstroepen zijn getreden, worden steeds meer ontnuchterd en schamen zich,’ waarschuwde een van de klokkeluiders. Zoals het er nu aan toe ging, deed Kamp Vught wat al te veel aan de Duitse concentratiekampen denken: ‘Er hangt nog menig Duitsch geintje!’

De rollen omgedraaid

Die vergelijking met de Duitse concentratiekampen duikt voortdurend op in de eerste berichten over mishandelingen van gearresteerde collaboratieverdachten. Al in oktober 1944 meldde een arts uit Maastricht hoe zij gedwongen werden door hun bewakers om wormen te eten en om hun hoofd door een mesthoop te rollen. Eén gedetineerde moest zijn eigen vader slaan. ‘Gerechtigheid is niet te bereiken door ons te bezoedelen met dezelfde methoden, als ons bekend zijn uit de concentratiekampen,’ waarschuwde hij.

De Limburgse krant Veritas publiceerde op 7 maart 1945 een artikel met de titel ‘Dachau in Maastricht?’, geschreven door de deken van de Maastrichtse Orde van Advocaten, Charles van Oppen, die gedetailleerd meldde hoe het er in het Maastrichtse interneringskamp aan toe ging: 1400 mensen waren op elkaar gepropt in een oude, leegstaande kazerne aan de Grote Looiersstraat, met alle gevolgen voor de gezondheid en de hygiëne van dien. Ook de voeding, 2 ons droog brood en 's avonds soep, was verre van toereikend: ‘bij ontslag blijkt de afname van het lichaamsgewicht tusschen de 15 en de 25 kg. te zijn.’

Maar de aanleiding voor de krantenkop zat vooral in de mishandelingen: de bewakers sloegen met hondenzweep, gummistokken en geweerkolven. En ook hier was het 'grammofoondraaien’ ingevoerd: ‘Dit spelletje schijnt voor de toeschouwers zeer vermakelijk te zijn, doch moet een buitengewoon geschikt middel wezen om iemand krankzinnig te maken’. Een aantal gedetineerden had ook in de Duitse concentratiekampen gezeten, meldde van Oppen, en zij vertelden dat zij ‘véél en véél liever gevangen zaten in de concentratiekampen te Ommen, Amersfoort (...) Buchenwald, enz. dan hier in de Looierstraat.’

Nadat zijn artikel was verschenen, was een onderzoekscommissie aangewezen, met daarin onder meer de president van de Maastrichtse rechtbank en de aalmoezenier van het interneringskamp, die vergelijkbare conclusies trokken en hun rapport zonden naar het Militair Gezag. ‘Dit rapport is door het Militair Gezag achterover gedrukt,' vermoedde Van Oppen, ‘niemand heeft er ooit meer iets van gehoord.’

Juist voor degenen die de Duitse concentratiekampen van binnenuit kenden, was het moeilijk om daar niet aan terug te denken als ze zagen wat er in de Nederlandse interneringskampen gebeurde. Op 18 augustus 1945 meldde een medewerkster van het Rode Kruis, Loes van Overeem, zich met haar advocaat bij het Ministerie van Justitie, om verslag te doen van mishandelingen die ze in Kamp Amersfoort had gezien. Overeem had tijdens de bezetting ook in Kamp Amersfoort gewerkt. ‘Zij kan dus een vergelijking maken,’ noteerde de ambtenaar van het Ministerie van Justitie in zijn verslag van het gesprek. ‘Volgens haar is er weinig verschil. Het is ongeveer even erg. (...) De mishandelingen bestaan uit slaan, trappen, bespuiten van oogen, neus, borst en geslachtsdelen met een koude waterstraal tot 20 minuten lang.’

Eén gedetineerde, die nota bene onschuldig bleek te zijn, was een hele dag lang in een afgesloten bunker mishandeld door iemand die speciaal daarvoor het kamp was binnengelaten en ‘blijkbaar eens wraak’ wilde nemen. Veel van de bewakers dreigden zich te ontpoppen als ‘ras-sadisten’, waarschuwde Overeem. Ze hadden tegen haar gezegd dat ze blij zouden zijn als het Rode Kruis binnenkort uit het kamp vertrokken zou zijn. ‘Dan hebben zij vrij spel.’

In het archief van Van Tuyll van Serooskerken ligt een rapport over de mishandelingen in Westerbork met dodelijke afloop. Ene W. Bosma uit Zweelo was bij zijn aankomst ‘zo geslagen, dat hij nadien aan de gevolgen van de bekomen verwondingen overleed.’  A.D.J. Bekker uit Enschede was te zwak om te werken en als bestraffing daarvoor werd hij geslagen en geschopt. Hij overleed ’s nachts in de barak. De arts vermeldde ‘longontsteking’ op de overlijdensakte.

Tientallen gedetineerden die vanaf mei 1945 in het Westerbork hadden gezeten, verklaarden tijdens de verhoren voor de Parlementaire Enquête dat ze – met name in die eerste periode – met knuppels waren geslagen, dat ze tegen hun hoofd waren getrapt, dat de mishandelingen soms urenlang doorgingen, dat er mensen aan waren gestorven; dat sommige gedwongen werden om toe te kijken hoe bewakers hun familieleden afranselden en in prikkeldraad wikkelden, dat ze hadden gezien hoe zwangere vrouwen in hun buik waren getrapt, bejaarden en zieken uitgeput op de grond vielen en niemand ze mocht helpen, dat bewakers seks hadden met vrouwelijke gedetineerden, dat vrouwen  waren aangerand en verkracht; dat de gevangenen werden uitgehongerd, dat vele honderden waren gestorven aan dysenterie, difterie en andere infectieziekten, waarvoor ze niet of veel te laat werden behandeld; dat zieke gedetineerden werden ingespoten met apomorphine, waardoor ze gingen spugen en diarree kregen.

Het begon al met het transport naar Westerbork: de arrestanten werden opeengepakt in vrachtwagens die zo roekeloos reden, ‘dat men de grootste moeite had er niet af te vallen.’ Een van de gedetineerden kon zich de aankomst van een transport herinneren, 'waarvan enigen zo zwaar waren gekneusd, dat wij hen op de brancard naar de barak moesten brengen.’ Een ander herinnerde zich een vrouw, 'die van een wagen was gevallen en verschillende beenderen gebroken had; zij is in het kamp aan de gevolgen van die val overleden.’Voor de poort van het kamp moesten ze dan in een rij staan wachten, van 's ochtends tot het eind van de middag, zonder eten en drinken. Mannen en vrouwen werden daarbij geschopt en in hun gezicht geslagen.

Een van hen herinnerde zich hoe de bewakers aan de meisjes vroegen ‘of, en hoeveel keren, zij met Duitsers uit waren geweest, of zij een “hoer” waren, enz.’ Meerdere getuigen herinnerde zich hoe een hoogzwangere vrouw op de buik was geslagen met de woorden ‘daar zit zeker een S.S.kindje in.’ Volgens een van de getuigen werd het kind de dag erna dood geboren. Weer een ander herinnerde zich dat een vrouw die mank was en niet lang kon staan, in elkaar zakte op de modderige grond. Terwijl de rest eindelijk naar binnen werd gelaten, lieten de bewakers haar nog een uur in de plas liggen.

Veel getuigen die vertelden over de mishandelingen bij hun aankomst in Westerbork, benadrukten dat een deel van de bewakers in het kamp Joods was, een bijzonderheid die voor de overtuigde antisemieten onder hen – een groot deel van gedetineerden bestond tenslotte uit nazi-sympathisanten – als een extra vernedering voelde. ‘Die Joden waren door de Duitsers in Westerbork achtergelaten omdat zij diensten aan de Duitsers hadden bewezen,’ beweerde de één. ‘Bij binnenkomst gingen de Joden erg tegen ons te keer, en dreigden de gaskraan voor ons te zullen openzetten,’ meldde de ander.

Toen Westerbork werd bevrijd bleken er nog 876 Joodse gevangenen in het kamp te zijn. Zeshonderd van hen mochten op bevel van het Militair Gezag het kamp die eerste maanden nog niet verlaten. De bevelhebbers wilden eerst weten hoe het precies kwam dat zij hier nog zaten en niet naar de kampen in Duitsland en Polen waren gedeporteerd.

En aangezien er nauwelijks bewakingspersoneel gevonden was voor de eerste lichtingen van gearresteerde collaboratieverdachten die werden binnengevoerd, besloten de bevelhebbers van het Militair Gezag om deze Joodse gevangenen, die gedwongen werden om nog in Westerbork te blijven, aan te wijzen tot bewakers van de collaboratieverdachten.

Naast de Joodse gevangenen waren er van meet af aan marechaussees in het kamp geweest, en in de loop van mei 1945 kwamen er zo'n tweehonderd bewakers van de Binnenlandse Strijdkrachten bij. Naast de nauwelijks verholen weerzin waarmee gedetineerden het over ‘die Joden en Jodinnen’ hadden, spraken ze ook met afschuw over de ‘Veenhuizers’, bewakers uit de regio van de voormalige Drentse strafkolonie, die door veel Nederlanders als een ruwe en primitieve onderklasse werden beschouwd. ‘Minderwaardig’ en ‘bruut', zo typeerden ze hen: ‘Wie neerviel werd afgeranseld met een gummiknuppel door de z.g. “Veenhuizers”.’ Een oude man, die een paar aardappels had meegesmokkeld van de boerderij waar hij had moeten werken, werd door vier bewakers, ‘waaronder Veenhuizer V.’ zo geslagen dat hij een paar dagen later overleed, zo meldt een notitie uit het archief van het Parlementaire Enquête onderzoek.

Dat Westerbork zo veel genoemd werd in het onderzoek naar de mishandelingen had overigens niet zozeer te maken met het bewakingspersoneel, maar vooral met het feit dat het met zesduizend gedetineerden tot de grootste interneringskampen behoorde, en bovendien een van de weinige kampen was die meteen na de bevrijding op die grote schaal werden ingezet.

Tijdens die eerste maanden vonden de meeste mishandelingen plaats tijdens dagelijkse appèls waarvoor de gedetineerden in het kamp werden opgeroepen. Die kregen dan allerlei opdrachten: hardlopen, door de modder kruipen, soms moesten ze urenlang hun armen heffen, tot ze het niet meer volhielden. Dat was meestal het moment dat ze een klap kregen met de gummiknuppel, of een trap tegen het hoofd als ze op de grond lagen.

Om hieraan ontsnappen, probeerden sommige gedetineerden om doorverwezen te worden naar de ‘scabies-barak', waar de schurft-patiënten zaten en degenen die luizen hadden, omdat de bewakers daar om begrijpelijke redenen niet kwamen. 'Om dit doel te bereiken kocht een gedetineerde dan wel een luis, waarvan de prijs een brood was.’

Een oudere man uit Noordwijk-Dalen kreeg vanwege het stelen van enkele wortels zware strafexercitie, die hij niet kon uitvoeren. Nat van het zweet werd hij ‘door de dienstdoende politieman geruime tijd “in de houding” in de winter in de koude wind gezet.’ Hij overleed een paar dagen later – deze keer was het wel echt longontsteking.

Tijdens een van de verhoren vertelde een gedetineerde dat ze tijdens een tewerkstelling bij een boerderij had gezien hoe even verderop ‘mannen die aan het werk waren met knuppels werden geslagen en getrapt.’ Een van hen bleef liggen en werd in een greppel geschopt.

Tussen april en juli 1945 zijn in Westerbork minstens 89 gedetineerden overleden, verreweg de meeste sterfgevallen waren het gevolg van infectieziekten. In de zomer van 1945 gingen difterie, dysenterie en tyfus rond in het kamp. De weerstand van de meeste geïnterneerden was verzwakt door ondervoeding, noteerde een geestelijk verzorger die die zomer in het kamp gewerkt had, ‘zodat het sterftecijfer abnormaal hoog blijft’.

Voedseltekort was een probleem in alle interneringskampen, en trouwens ook erbuiten: de hele Nederlandse samenleving was in de maanden van de bevrijding aan een strikt rantsoen gebonden. Volgens de reglementen moesten de interneringskampen zich daar ook aan houden, maar tientallen getuigenissen van gedetineerden wezen erop dat dat in de praktijk niet gebeurde. Bewakers hielden voedsel achter – voor zichzelf, en omdat de gedetineerden – in hun ogen allemaal NSB’ers of nog erger – het niet verdienden om hetzelfde voedsel te krijgen als de rest van de Nederlandse bevolking. De gedetineerden vonden geregeld stukjes glas, spijkertjes en doorns in hun eten. ‘Ik heb wel gezien, dat er maandverband en muizen uit werden gevist,’ herinnerde een van hen zich.

Met het oog op alle infectieziekten die rondwaarden, zou de kampleiding de kwaliteit van de voeding goed moeten blijven controleren, noteerde J.A. Steenbakker, een Nederlands-Hervormde predikant uit het nabijgelegen dorpje Erica, nadat hij in augustus 1945 twee weken in Westerbork had gewerkt. ‘De aanblik vooral van de mannen is miserabel en het is begrijpelijk dat velen door een ontmoedigende angst vervuld zijn, dat ze er hier niet door zullen komen.’

Steenbakker voelde zich geroepen om zijn rapport door te sturen naar de staf van het Militair Gezag én naar de minister-president, gealarmeerd door wat hij in Westerbork had aangetroffen. Daarbij probeerde hij zijn verslag niet al te negatief te laten klinken – bewust dat de officieren van het Militair Gezag, die de kampleiding hadden aangesteld, niet gediend waren van ondermijnende geluiden. Dat er vlak na de bevrijding problemen waren geweest met de voeding, de behuizing en de medische voorzieningen was begrijpelijk, benadrukte hij. Maar wat hij in Westerbork had gezien, had niets met overmacht te maken. Hier werden de gedetineerden opzettelijk vernederd en gekweld en Steenbakker kon zich niet aan de indruk onttrekken dat het de opzet was ‘om de menschen psychisch en geestelijk te breken'.

Daarbij werd bovendien geen onderscheid gemaakt tussen de verschillende categorieën van gedetineerden. 'Misdadigers zijn volkomen gelijkgesteld met naïeve idealisten, zware met lichte, ja onschuldige gevallen. En hoewel nog geen vonnis is geveld en er officieel sprake is van verblijfs- en bewaringskampen, draagt het kamp Westerbork het karakter van een zwaar strafkamp, zwaar voor ieder en dubbel zwaar door de onzekerheid aangaande de toekomst.’

Het rapport kwam Steenbakker op gebeten reacties te staan van de commandant van Westerbork, Luitenant J.G. Buyvoets, en van de chef-staf van het Militair Gezag, generaal Hans Kruls. Die hadden eerdere pogingen om de toestand in Westerbork te onderzoeken al tegengehouden. Duidelijk geïrriteerd over het feit dat Steenbakker zijn rapport naar de premier had doorgestuurd en daarmee het hele Militair Gezag te kijk had gezet, zag Kruls zich genoodzaakt om op 6 september een inspectiebezoek aan Westerbork te brengen, waarbij hij Steenbakker ontbood voor een strenge ondervraging: waarop baseerde hij zijn bevindingen eigenlijk precies? Waar haalde hij het idee vandaan dat het sterftecijfer abnormaal hoog was? En vooral: waarom had hij de misstanden niet bij de kampcommandant aangekaart?

Steenbakker antwoordde dat hij wel degelijk een melding bij Buyvoets had gedaan. De kampcommandant, die ook aanwezig was bij de ondervraging, had destijds inderdaad met Steenbakker over geestelijke verzorging gesproken, zo lichtte Buyvoets zelf toe, en ‘aangetoond, dat de menschen daarvoor nog niet rijp waren.’ Dat de gedetineerden geen boeken mochten lezen of spelletjes mochten spelen, vond Buyvoets volstrekt logisch, aangezien ‘alle gedetineerden werken en dus niet ledig rondhangen.’ Over het hoge sterftecijfer verklaarde de medische toezichthouder van het kamp, dr. Bauduin, dat het aantal ziekte- en sterftegevallen ‘normaal’ waren en dat Steenbakker zijn beweringen ‘op niets baseert.’ De suggestie dat ondervoeding een rol zou kunnen spelen, had Buyvoets al in een eerder brief weggewuifd: ‘U slaat de plank glad mis, want mijn voedingsstatistieken en mijn medische statistieken vergissen zich niet.’

En dan was er nog de kwestie van de mishandelingen: wie had Steenbakker daarover gesproken, wilde generaal Kruls weten. De dominee noemde een aantal namen van gedetineerden, die vervolgens door de stafofficieren van het Militair Gezag werden opgezocht en ondervraagd. Die lieten nog behoorlijk veel doorschemeren, voor mensen die wisten dat ze na de visitatie weer volledig zouden zijn overgeleverd aan de bewaking en de kampleiding: ‘Zij achten de behandeling van het bewakingspersoneel niet altijd behoorlijk,' tekende majoor Reitsma van het Militair Gezag op. En: ‘Het is VROEGER wel voorgekomen, dat vrouwen naakt werden uitgekleed.’ Er werd ‘nog wel eens geslagen’ en ‘gestompt’, staat er in het verslag, maar met veel nadruk voegde Reitsma toe dat het om bewakers buiten het kamp ging, of om ‘burgers van den P.O.D.’ – precies de groepen waar het Militair Gezag niet verantwoordelijk voor was. Ter afsluiting van de inspectie besloot generaal Kruls met een berisping van Steenbakker en de conclusie dat diens klachten ‘zeer weinig serieus gefundeerd zijn.’

De antwoorden op die laatste vraag werden in de rapporten doorgaans in één korte zin samengevat: ‘Geen zeer ernstige klachten’. Of: ‘Mishandelingen komen de laatste tijd niet meer voor.’ En als er nog wel mishandelingen plaatsvonden, voegde de inspecteurs toe: ‘Hiertegen wordt wel door het kampcommando opgetreden.’ Als er al kritiek op de bewakers of het kamppersoneel doorklonk in de inspectierapporten, was het omdat die ‘te slap’ en te ‘weinig militair’ waren in de ogen van de inspecteurs. In Kamp Ellewoutsdijk diende de kampleiding zo snel mogelijk vervangen te worden: een van de stafleden was namelijk drummer in een jazzband en trad op ‘bij vermakelijkheden voor de Gezagstroepen.’ Desastreus voor de hiërarchie, oordeelden de officieren.

Uit de inspectierapporten van de Vliegende Colonnes spreekt een duidelijke militaire blik: in de eerste plaats gericht op de materiële basisvoorzieningen en de vraag of die afdoende zouden zijn voor de aankomende winter: de behuizing, het voedsel, het aantal slaapplekken, of er genoeg dekens, strozakken of kribben waren, hoeveel daarvan moesten worden bijbesteld, de algehele hygiëne, het sanitair, de medische verzorging, kleding, schoeisel en de verwarming van de ruimtes.

In sommige kampen was de voeding uitstekend; in de Johan Willem Friso kazerne te Ede bijvoorbeeld kregen de gedetineerden 2 boterhammen en een halve liter pap bij het ontbijt, zes gesmeerde boterhammen in de middag, ‘s avonds een liter stamppot, met zelfs wat vlees en vet erin. In de Strafgevangenis Scheveningen was de situatie weer heel anders: tijdens de inspectie noteerde de Vliegende Colonne dat daar negenhonderd gedetineerden ondervoed waren geweest. Honderdvijftig van hen leden aan hongeroedeem.

Het waren allemaal steekproeven, momentopnames van de situatie in de kampen. De inspecteurs vroegen niet door als ze te horen kregen dat er ‘de laatste tijd’ geen mishandelingen meer waren voorgekomen, maar verbonden er de conclusie aan dat het probleem dan kennelijk was opgelost.

In kampen waarover ze noteerden dat ‘de behandeling door het bewakingspersoneel algemeen als correct of uitstekend [werd] aangemerkt,’ zoals het inspectierapport van Kamp Duinrust in Overveen op 12 oktober meldde, bleken toch vaak ernstige misstanden te hebben plaatsgevonden. Nog maar een paar weken voor het inspectiebezoek waren in Duinrust meerdere doden waren gevallen, doordat de bewakers door de ramen en vloeren schoten waarachter de gedetineerden zaten opgesloten.

Op 20 juli 1945 had een vijfentwintigjarige bewaker staan schieten op een etenspannetje dat achter een raam op de tweede verdieping in de vensterbank stond. Een van de kogels trof een gedetineerde, Johannes Janssen uit Delft, vol in het gezicht, dat door de inslag werd weggeblazen. Hij was op slag dood. Een maand later, in de nacht van 25 op 26 augustus had een negentienjarige bewaker dwars door de vloer omhoog geschoten en een eenenzestigjarige gedetineerde getroffen in de linkeronderarm, die geamputeerd moest worden. Volgens een van de gedetineerden overleed deze man later aan zijn verwonding. Er waren nog meer meldingen bij de Bloemendaalse politie binnengekomen van dit soort schietpartijen in Duinrust, zo verklaarde een Rijksrechercheur onder ambtseed.

Beschietingen kwamen in veel meer interneringskampen voor. Belinfante concludeerde in zijn boek dat er minstens negen kampen waren geweest waarin de buitenwacht op gedetineerden had geschoten, in de meeste gevallen opzettelijk en zonder noodzaak, met minstens 18 dodelijk slachtoffers. Verreweg het meest bekende geval was De Harskamp, een interneringskamp op de Veluwe waar meer dan vierduizend SS’ers waren vastgezet. Daar schoten de bewakingstroepen vanuit de wachttorens negen maanden lang regelmatig op gedetineerden die 's nachts naar de latrine wilden gaan, of lukraak op de barakken waar de gedetineerden sliepen, in de hoop iemand te treffen. De kampcommandant greep niet in.

Het was pas toen de predikant van de Harskamp, Gabriel Moll van Charante, rapporten begon rond te sturen naar verschillende instanties dat er ruchtbaarheid aan de zaak begon te komen. Meerdere rapporten, schreef Moll van Charante later aan Van Tuyll van Serooskerken, waren verdwenen of ‘in de doofpot gestopt’. Pas jaren later werd er uitgebreid onderzoek gedaan naar de beschietingen in de Harskamp, waar in totaal 11 gedetineerden dodelijk werden getroffen.

Uit de archieven van Van Tuyll van Serooskerkens onderzoek voor de Parlementaire Enquête blijkt dat er naast de kampen die Belinfante in zijn boek noemde, ook in Kamp de Korte Geer in Delft, Kamp Koudenhorn in Haarlem, Sellingerbeetse, Kamp Amersfoort en Fort de Bilt schietpartijen waren voorgekomen, in een aantal gevallen met dodelijke afloop. Zo meldde een getuige die in Korte Geer had gezeten dat daar in augustus 1945 een jonge man was doodgeschoten door de buitenbewaking, dwars door het raam.

Het gebeurde vaker, dat als gedetineerden voor het raam stonden, of erlangs liepen, de bewakers buiten begonnen te schieten. Er waren mensen in hun arm en in hun dijbeen geraakt. De regel was dat gedetineerden niet bij het raam mochten komen. De kampleiding was bang dat ze anders briefjes naar buiten konden gooien. Een vrouw uit Den Haag, die in september 1945 naar Korte Geer werd overgeplaatst, werd bijna door een kogel geraakt toen ze langs de trap naar beneden liep en de bewakers vonden dat ze te lang voor het raam bleef staan. Ze kon niet sneller, vanwege een stijf been.

In de Groen van Prinstererschool in Vlaardingen werd dwars door de vloer van de lokalen geschoten. De kogel ging door een strozak en landde in het plafond. Een van de bewakers kwam naar boven rennen en keek naar de gedetineerden: ‘Is er nog een kapot?’ vroeg hij. En in kamp Koudehoorn in Haarlem stond op een septemberdag in 1945 een oudere man zijn dochter uit te wuiven, die naar de vrouwenafdeling in Kamp Duinrust werd overgeplaatst. Een bewaker riep dat hij naar binnen moest komen en dreigde te schieten, maar de man reageerde niet. De bewaker richtte zijn geweer en schoot de man midden in zijn voorhoofd. Zijn dochter was de poort al uit. Pas toen ze in Kamp Duinrust was, hoorde ze dat haar vader was overleden.

In hoeverre dit soort motieven meespeelden bij de bewakers in de interneringskampen kan slechts beperkt worden nagegaan aan de hand van het materiaal in het Van Tuyll van Serooskerken archief. Daarin zijn weliswaar een aantal verhoren van bewakers te vinden, in het kader van onderzoek door de Rijksrecherche naar een klein aantal geweldsincidenten. In deze geïsoleerde gevallen bleek dat betrokken bewakers inderdaad de neiging vertoonden om de gedetineerden in de kampen als één categorie van landverraders te beschouwen, maar er is een veel bredere onderzoeksaanpak nodig om na te gaan of er structurele motieven scholen achter het geweld in de kampen.

Wat wel uit Van Tuylls archief duidelijk wordt, is dat er een groot verschil bestond tussen structureel geweld dat tegen collaborateurs in het algemeen was gericht, en geweldsuitbarstingen die uiterst persoonlijk waren. In het Friese Bolsward bijvoorbeeld werd op 25 april 1945 een man, zijn handen geboeid achter zijn rug, de grote zaal van het gemeentehuis in geleid, waar achter een lange tafel de burgemeester, de gemeentesecretaris, de predikant van de gereformeerde kerk en de wachtmeester zaten, en nog vier bewoners van het nabijgelegen Makkum. Ze stelden hem een paar vragen, waarna de wachtmeester opstond en hem met een gummiknuppel in het gezicht begon te slaan. De mannen uit Makkum sprongen toen ook op, scheurden de kleren van de man kapot, gooiden hem tegen de muur en begonnen hem te schoppen. Nadat dit een paar uur was doorgegaan, werd de man naar de cel in de kelder gebracht.

Negen dagen lang bleef hij daar opgesloten. Al die tijd bleven zijn handen geboeid achter zijn rug. Het weinige eten dat hij kreeg, moest hij opslurpen als een hond. Af en toe ging het luikje van de celdeur open en stonden daar mensen uit de omgeving, die hem uitscholden. Ze wisten allemaal precies wie hij was: Jan Harm Brouwer was een V-man, een spion die voor de Duitsers had gewerkt en zich tijdens de bezetting als verzetsman had voorgedaan. De hele verzetsgroep in Makkum had hij aan de Duitsers verraden. Vier verzetswerkers waren opgepakt en hadden de oorlog niet overleefd.

De mishandeling die Brouwer na de bevrijding kreeg te verduren, was een direct gevolg van zijn eigen daden tijdens de bezetting en de slachtoffers die hij had gemaakt. Maar tijdens het verhoor voor het onderzoek van de Parlementaire Enquêtecommissie sprak hij daar met geen woord over. Wie dat verhoor leest, krijgt alleen een verhaal mee van gruwelijk sadisme en redeloos geweld. En dat geldt ook voor andere verhoren in Van Tuylls archief: de vraag wat de mishandelde gedetineerden zelf tijdens de bezetting hadden gedaan, of dat eventueel verband had met de mishandelingen, staat nergens in die processen-verbaal vermeld.

Wat de aanklacht of veroordeling was – veel gedetineerden waren ten tijde van de verhoren al veroordeeld en hadden hun straf (met aftrek van voorarrest) inmiddels uitgezeten – wordt nergens duidelijk. Voor het Parlementaire Enquête-onderzoek naar de misstanden in de interneringskampen was dat ook niet relevant, maar voor wie het motief van het geweld tegen collaborateurs beter wil begrijpen, kan het wel degelijk helpen om te weten wat de voorgeschiedenis van een mishandelde gedetineerde was. Al was het maar om een onderscheid te kunnen maken tussen persoonlijk gericht geweld en geweld dat tegen de hele groep van collaborateurs was gericht. Om het verschil tussen die twee categorieën te kunnen herkennen, helpt het, en is het soms cruciaal, om het CABR-dossier van een mishandelde gedetineerde in te zien.

Peter Oldemans, de NSB-burgemeester van Alblasserdam, werd tijdens zijn internering in Kamp Hollandia in Gorkum geslagen, getrapt, in het prikkeldraad gegooid, levend begraven, en op al allerlei andere manieren gemarteld, nachten achter elkaar. Zijn dochters werden gedwongen ernaar te kijken. ‘Hij komt hier niet meer levend uit, daar zullen wij wel voor zorgen,’ had de kampcommandante tegen hen gezegd. In zijn tijd als burgemeester had Oldemans tal van razzia's en huiszoekingen in Alblasserdam en omgeving laten uitvoeren. Hij had verzetswerkers mishandeld, opgepakt en laten deporteren, met hun dood als gevolg. Kamp Hollandia lag vlakbij Alblasserdam. De kampbewakers wisten allemaal precies wie Oldemans was. De kans is groot dat een aantal van hen directe familie of vrienden waren van de slachtoffers die Oldemans tijdens de bezetting had gemaakt.

In Kamp Harderwijk werd de Puttense NSB-burgemeester Frederik Klinkenberg nachtenlang geslagen en gemarteld in een afgesloten cel. Hij had met zijn benen gespreid op de grond moeten liggen, waarna zijn ondervragers hem één voor één in zijn geslachtsdelen hadden getrapt, met nierbloedingen en blijvende ontstekingen als gevolg. Na de verhoren waren de kampbewaarders zijn cel binnengekomen en doorgegaan met de afranselingen. Klinkenberg was niet zomaar een NSB-burgemeester geweest. Over de hele Veluwe was hij tijdens bezetting gevreesd en gehaat. Tot ver buiten zijn eigen gemeente had hij tientallen Joodse Nederlanders en verzetswerkers opgespoord en gearresteerd. Daarnaast werd hij ervan verdacht medeverantwoordelijk te zijn voor de razzia in Putten, waarbij 7 inwoners waren geëxecuteerd en 659 burgers waren gedeporteerd, van wie 539 de oorlog niet hadden overleefd.

Mishandeling als reden voor strafvermindering

Pas in 1955 vormden de mishandelingen die Frederik Klinkenberg had ondergaan een reden om hem strafvermindering van twee tot drie jaar te geven. Het verbaasde de raadsheren van de Hoge Raad dat dat nu pas aan de rechters werd voorgelegd, terwijl er al in 1949 een uitgebreid onderzoek door de Rijksrecherche naar was gedaan. Dat is inderdaad vreemd, aangezien dat politierapport elf getuigenverklaringen van de mishandelingen bevatte en het een jaar voordat Klinkenbergs zaak werd behandeld door de Bijzondere Raad van Cassatie verscheen.

Het gebeurde sowieso maar zelden dat de mishandelingen in de interneringskampen werden meegenomen in de veroordelingen door de Bijzondere Gerechtshoven, de Tribunalen, of de Bijzondere Raad van Cassatie, terwijl ze wel als verzachtende omstandigheden konden worden ingebracht. En in de zaken dát dat werd gedaan, leidde dat soms wel degelijk tot strafvermindering.

Waarom gebeurde het dan maar zo weinig? Het handjevol dossiers in het CABR waarin officiële meldingen staan van mishandelingen door bewakers in detentiekampen, geven wel een indicatie: gedetineerden die melding van mishandeling maakten, terwijl ze nog vastzaten in een kamp, liepen een enorm risico. Zo stuurde Dirk Reeskamp, die vastzat in Kamp de Oude Molen in Naarden, al in het najaar van 1945 een brief aan de kamppredikant, waarin hij vertelde dat hij getuige was geweest van 32 gevallen van ernstige mishandeling, in één geval met een maagbloeding tot gevolg en in een ander geval kon het slachtoffer daarna zes weken lang niet lopen.

Bij Reeskamp zelf waren de tanden uit de mond geslagen tijdens de verhoren door de Politieke Opsporingsdienst. De kamppredikant had meerdere doorslagen van Reeskamps brief gemaakt en ze naar verschillende instanties gestuurd. De kampcommandant had er lucht van gekregen, waarna Reeskamp vier weken lang in een isoleercel was gezet. Het was eigenlijk een ‘donker hok, waarin een beest het niet uithouden zou. Zonder licht en lucht met alleen een kleine luchtkoker naar het dak.’ Reeskamp had suikerziekte en doordat hij soms 's ochtends geen eten kreeg, ondanks dat de bewakers van zijn toestand wisten, verergerden zijn klachten, totdat hij met een verlamde voet naar het ziekenhuis moest worden gebracht. In 1949 werd Reeskamp door het Bijzonder Gerechtshof Amsterdam vrijgesproken, wegens gebrek aan bewijs.

De risico's om berichten over misstanden naar buiten te brengen, waren in de meeste kampen maar al te bekend. Veel kampcommandanten wilden voorkomen dat de buitenwereld lucht zou krijgen van wat er binnen de muren gebeurde. Daarom was het in een aantal kampen verboden voor gedetineerden om zich in de buurt van ramen te begeven, zodat ze geen briefjes naar buiten zouden gooien. De schietincidenten in Korte Geer en Buitenrust waren het gevolg van deze regel. Soms koos een commandant ervoor om de ramen simpelweg dicht te spijkeren, ook al kon er dan niet meer gelucht worden.

En als er dan toch briefjes werden gevonden – het maakte niet eens uit wat erin was geschreven - werd dat zwaar bestraft. In de Groen van Prinstererschool in Vlaardingen werd een gehandicapt meisje twee weken in een w.c. opgesloten vanwege een gesmokkeld briefje. In Kamp Hart in het Groningse Winschoten, dreigde de commandant gedetineerden neer te schieten, toen er naar buiten gesmokkelde brieven waren ontdekt. Nog in 1949 en 1950 vreesden gedetineerden die met onderzoekers van de Rijksrecherche of de Parlementaire Enquête Commissie spraken, dat dat hun op ‘rancunemaatregelen’ van de bewakers zou komen te staan. Zelfs als ze al lang weer uit de kampen waren, voelden velen van hen zich nog niet veilig genoeg om vrijuit te spreken: in tientallen processen-verbaal benadrukten ze dat ze op geen enkele manier in het openbaar wilden komen met hun verklaring, en dat ze het ergste nog niet hadden verteld.

Er was nog een reden waarom de meeste gedetineerden kozen om de mishandelingen niet te melden bij de instanties: het was voor de bewakers vrij makkelijk om alle beschuldigingen simpelweg te ontkennen. Hendrik Zomer, die tijdens de oorlog Landwachter was geweest en in Friesland veel Arbeidsinzetonderduikers en kleine overtreders had gearresteerd, was een van de weinigen die een officiële melding van mishandeling maakte: in het Huis van Bewaring in Leeuwarden had hij rondjes over de binnenplaats moeten rennen, terwijl de bewakers hem met gummiknuppels hadden bewerkt. Eén bewaker had meermalen zijn pistool in zijn richting leeggeschoten, terwijl Zomer kniebuigingen moest maken. De kogels waren vlak langs zijn hoofd gegaan.

In opdracht van het Bijzonder Gerechtshof Leeuwarden werd een aantal van de bewakers over deze aantijgingen ondervraagd. Die ontkenden dat er zoiets gebeurd was. Sommige gedetineerden werden wel eens geslagen, verklaarde een van hen. En tijdens de exercities werd er ook wel eens ‘tik met een gummistok’ gegeven, gaf een ander toe, maar dat gebeurde alleen als een gedetineerde weigerde de opdrachten uit te voeren. Bij al deze incidenten waren het de BS-ers geweest die over de scheef waren gegaan, beweerden de vaste bewakers van de Leeuwardense gevangenis – zijzelf zouden zoiets nooit doen, al was het maar omdat ze wisten dat elke afgeschoten kogel in de administratie verantwoord moest worden. Hendrik Zomer werd veroordeeld tot dertien jaar. Zijn mishandeling speelde geen rol in het oordeel van het Bijzonder Gerechtshof.

Op 12 dec 1949 pleitte de advocaat van Arie Zondervan, die tijdens de oorlog commandant van de WA en de Landwacht was geweest, voor strafvermindering voor zijn cliënt, aangezien Zondervan zo ‘beestachtig geraffineerd’ was mishandeld ‘dat er geen woorden van afschuw voor te vinden zijn. Een bijltjesdag met uitbarsting der opgekropte volkswoede zou menschelijkerwijs eerder te begrijpen zijn dan hetgeen daar geschied is, zelfs ten aanschouwe van volkomen beschaafde lieden.’

Daar was geen woord van overdreven. Zondervan was het hoofd van de twee meest gehate bezettingsorganisaties geweest. Toen hij de Strafgevangenis van Scheveningen werd binnengeleid, gingen alle remmen los. Door een brullende menigte BS-ers werd hij opgedragen zich uit te kleden. Collectief sloegen ze op hem in. Met een ijzeren staaf werd hij in zijn geslachtsdelen geslagen. Een dag later werd hij in een kring van twintig a vijfentwintig BS-ers geleid, waarbinnen hij ‘als een circuspaard zo snel mogelijk in de rondte’ moest lopen, waarbij alle bewakers hem met gummiknuppels sloegen. Elke keer als hij bewusteloos neerviel, werd hij met een emmer water weer bijgebracht en begon het weer opnieuw. De ochtend erna moest hij zijn ton vol ontlasting legen. De BS-ers hadden een haag gevormd waartussen hij op blote voeten over neergegooide stukken scherven en glas moest lopen, onder een regen van stokslagen. Aangekomen bij de kuil waar alle tonnen werd geleegd, werd Zondervan erin geduwd. En zo bleef het wekenlang doorgaan.

Op 16 januari 1950 oordeelde de Bijzondere Raad van Cassatie dat er eerst ‘nader onderzoek’ gedaan moest worden naar de mishandelingen in de Strafgevangenis in Scheveningen. Puur en alleen op Zondervans eigen verslag kon de Raad geen strafvermindering baseren. Anderhalf jaar later, toen het gevraagde onderzoek had uitgewezen dat  Zondervan ‘inderdaad ernstig is mishandeld,’ was de vraag aan de Bijzondere Raad van Cassatie welke consequenties dat voor zijn straf zou moeten hebben, en daarmee ook meteen wat er met vergelijkbare zaken moest gebeuren.

Als de Bijzondere Raad van Cassatie tot strafvermindering zou beslissen, zou dat betekenen dat ze vanaf dat moment de aangewezen instantie zou zijn om bij andere gevallen van mishandeling ook over strafvermindering te oordelen. Daar voelden de Raadsleden weinig voor, al was het maar omdat strikt genomen ‘zodanige mishandelingen bij de bepaling van de straf niet in aanmerking behoren te worden genomen, aangezien zij op zichzelve met de factoren, die de stafmaat bepalen, in geen verband staan'. Dit soort gratieverzoeken zouden het beste aan de Koningin gericht kunnen worden. Die was juist in deze periode toch al bezig met een serie van strafverminderingen voor zwaargestrafte collaborateurs.

Zondervan kreeg uiteindelijk strafvermindering; bij gratie van de koningin – zonder dat daar een structurele, juridische grondslag aan te pas hoefde te komen.

Publiek debat

Net als in de rechtsgang duurde het ook in het publieke debat jaren voordat de mishandeling van collaboratieverdachten serieuze aandacht kreeg: vanaf 1945 was er af en toe een los bericht over mishandelingen in interneringskampen opgedoken, meestal in een van de regionale bladen, terwijl de officiële persberichten van regeringszijde juist ontkenden dat er ernstige misstanden hadden plaatsgevonden.

Zo had de Rijksvoorlichtingsdienst in augustus 1945 een persbericht doen uitgaan dat in verschillende grote dagbladen was overgenomen: ‘Geruchten over N.S.B.-kampen onjuist of in elk geval ten zeerste overdreven’. Het persbericht meldde dat officieren van het Militair Gezag en regeringsfunctionarissen inspecties in de kampen hadden uitgevoerd en 'uitvoerig en op voet van volkomen openhartigheid [hadden] gesproken met een twintigtal gevangenen’. Daaruit was gebleken dat er nauwelijks van mishandelingen sprake was, laat staan van ‘nazimethoden’ – die term was duidelijk een gevoelig punt in regeringskringen.

Een paar maanden later, toen ook de Vliegende Colonnes van het Militair Gezag hun inspecties in vrijwel alle kampen in het land hadden voltooid, werd er opnieuw een persconferentie gehouden, maar de toon was nu beduidend minder stellig: ‘Kolonel Snijders moest zeggen dat er inderdaad in den beginne nogal op los is geslagen,’ noteerde de verslaggever van het Algemeen Handelsblad, die eraan toevoegde ‘Dat is nu in de meerderheid der kampen afgeloopen.’

Deze formulering werd vaker gebruikt in de inspectierapporten: toegeven dat er in het begin wel wat was misgegaan, maar dat dat nu grotendeels verholpen was. Wanneer en hoe dat dan precies was gebeurd, werd meestal niet duidelijk gemaakt – en daar werd ook niet op doorgevraagd. Zo verklaarde de kampcommandant van Vught tegenover een verslaggever van de communistische krant De Waarheid dat er ‘inderdaad gevallen van mishandeling voorgekomen’ waren, maar dat die bij melding onmiddellijk waren aangepakt. Dat laatste vond de Waarheid-journalist helemaal niet nodig. Hij wist zeker dat de klachten over mishandeling ‘altijd overdreven worden’. Het gevaar was eerder dat de gearresteerde collaborateurs te zacht behandeld werden dan te hard.

De Waarheid had van meet af aan een harde lijn bepleit tegen de gearresteerde collaboratieverdachten. Toen premier Schermerhorn in augustus '45 opperde om de groep van lichte gevallen, die naast hun NSB-lidmaatschap niets verwijtbaars hadden gedaan, vrij te laten vóór de winter aan zou breken, begon De Waarheid-redactie met een protestcampagne. Onder de leuze ‘Zo denkt ons Volk over het vrijlaten van N.S.B.-ers’ liet ze bekende en onbekende Nederlanders aan het woord: ‘schandalig, gewoonweg om razend van te worden,’ zei een van hen. ‘Toen ik het op de radio hoorde, heb ik van kwaadheid mijn toestel uitgeschakeld.’

In de zomer en herfst van 1945 stonden veel kranten, De Waarheid voorop, vol met geruchten dat de gedetineerde collaborateurs vertroeteld werden in de kampen: dat ze betere kleding en beter voedsel kregen dan de vaderlandslievende Nederlanders; dat ze echte koffie kregen terwijl de rest van Nederland het met surrogaat moest doen. Het Eindhovens Dagblad wist zelfs te melden dat in de kampen broodjes met ham werden geserveerd. In september publiceerde Trouw een artikel over een feest dat in Kamp Harderwijk voor de gedetineerden was gehouden, waar sigaretten en chocola waren uitgedeeld en luidkeels volksliedjes waren gezongen. Dat vonden zoveel omwonenden zó onverteerbaar, dat ze zich verzamelden bij de poort van de kazerne. Toen de kampcommandant met zijn auto door de poort wilde rijden, werd hij uit de wagen gesleurd en door de woedende meute gedwongen zijn ontslagbrief te tekenen.

Het waren vooral de verzetskranten voor wie het regime in de detentiekampen niet streng genoeg kon zijn. Een uitzondering was Vrij Nederland, dat in september '45 een indringend geschreven artikel publiceerde van haar hoofdredacteur Henk van Randwijk over ‘sadistische pesterij’ door kampbewakers, ‘zo van de SS afgekeken’: Van Randwijk riep de Nederlandse regering op onmiddellijk een einde te maken aan ‘de schanddaden bedreven aan weerloze gevangenen!’ Dat kwam hem op een lading boze reacties te staan, van lezers die het belachelijk vonden dat Vrij Nederland zich hier überhaupt druk over maakte. ‘laat ze maar los,’ schreef een lezer, ‘want mijn handen jeuken om de eerste de beste neer te schieten.’

Parlementaire controle

De controle op de bewindvoering van de interneringskampen was tot ver in het najaar van 1945 alleen van het Militair Gezag en de regering zelf gekomen, niet vanuit het parlement, terwijl dat normaal gesproken daarvoor de toegewezen instantie zou zijn. Maar het Nederlandse parlement kreeg pas op 20 november ’45 officieel haar controlerende functie terug.

Een maand later, op 19 december, debatteerde de Tweede Kamer over de misstanden in de interneringskampen. En het bleek meteen dat een aantal van de fractiewoordvoerders aanzienlijk beter over de situatie in de kampen geïnformeerd was dan de dagbladen die alleen op de persberichten van het Militair Gezag waren afgegaan. Jaap Burger, van de SDAP, had bericht gekregen van advocaten die toegang tot kamp Duindorp werden geweigerd en zo niet met hun cliënten konden praten. Rad Korstenhorst van de RKSP haalde een bekende katholieke prediker aan, die ‘in de meest schrille kleuren’ de gruwelen in de kampen had geschilderd.

Maar wat er nu precies klopte van alle verhalen was ook voor de Kamerleden moeilijk na te gaan: ‘Er is reeds zooveel over gepraat en gefabeld.’ Jonkvrouw van Wttwaall van Stoetwegen, van de Christelijk-Historische Unie, had eveneens talloze verhalen over ernstige misstanden gehoord, ‘en helaas moet ik aannemen, dat daar wel veel waars in is. Te bewijzen is het moeilijk. Mij werd gezegd niet te trachten zelf in zulk een kamp de toestanden te gaan opnemen, want men zou dan alles op zijn paaschbest doen zien, m.a.w. men zou niets van den werkelijken toestand zien.’

Dat is inderdaad wat meerdere gedetineerden een paar jaar later vertelden tegen de onderzoekers van de Parlementaire Enquêtecommissie. Toen bijvoorbeeld Kamp Avegoor in Arnhem werd geïnspecteerd kregen alle gedetineerden van de ondercommandant te horen dat iedereen die het zou wagen om iets negatiefs te zeggen, het later honderdvoudig terugbetaald zou krijgen. Luitenant-kolonel Mentrop, die vanuit het Militair Gezag toezichthouder van de kampen was, verklaarde tijdens de Parlementaire Enquête: “Maar als men er kwam, zag men niets. Dat was het moeilijke van al die dingen. Het was slechts zeer zelden, dat men bij een inspectie toevallig iets merkte.’

De fractiewoordvoerders van de Tweede Kamer stelden dan ook voor om een speciale Kamercomissie te benoemen ‘om op de meest ongelegen momenten en met volkomen vrijheid van beweging naar de kampen te gaan en te rapporteeren wat zij daar aantreft.’ Misschien konden ze op die manier achterhalen wat er nu echt in de kampen gaande was.

Tijdens de eerste maanden van 1946 hebben kleine groepjes Kamerleden inderdaad onaangekondigde bezoeken afgelegd in verschillende kampen, waaronder Kamp Vianda in Hoek van Holland, de Levantkade in Amsterdam en de Harskamp op de Veluwe. Ze constateerden gebreken in behuizing, zoals tocht en brandgevaar, maar weinig ernstige mishandelingen door bewakers: ‘aan dit euvel, hetwelk in den eersten tijd zich nogal eens voordeed, [is] vrijwel een einde gemaakt.’

Dat was een te flatteuze voorstelling van zaken. Nog op 7 januari 1946, een paar weken voor de inspectie, was in de Harskamp een 18-jarige gedetineerde, Marius Roest, in de ziekenbarak door een bewaker doodgeschoten: ‘Op een middag, Marius zat in bed, kwam er een bewaker langs en richtte zijn geweer op Marius en heeft hem toen in koelen bloede doodgeschoten,’ noteerde een mede-gedetineerde in zijn dagboek. Kamparts A.F.J. Beumer omschreef het jaren later, tijdens de Parlementaire Enquête, in vergelijkbare termen: ‘dat was rondweg moord.’

In totaal waren in de Harskamp 38 gedetineerden door de beschietingen van de buitenwacht geraakt, elf van hen waren dodelijk getroffen. Het is een van de weinige zaken die later door de Rijksrecherche is onderzocht, met de bedoeling om de daders te vervolgen. Daardoor weten we in het geval van de Harskamp iets meer over de bewakers dan bij het geweld in andere kampen.

De beschietingen waren begin oktober 1945 begonnen, toen de vierde compagnie van 1-14 R.I. van de Gezagstroepen van de BS voor de buitenbewaking werd ingezet. Meteen de eerste avond van hun dienst schoten de BS-ers van deze compagnie salvo's af op de barakken van het kamp. ‘Het is inderdaad juist dat in de maanden october en november 1945 zeer veel in het kamp is geschoten,’ bekende een van de dienstdoende sergeants. Een andere sergeant zei: ‘Het was er een grote rotzooi. Soms was er gewoon een drinkemanspartij onder de soldaten.’ Dat laatste werd bevestigd door kamppredikant Moll van Charante, die rapporteerde ‘dat de officieren van de compagnie 14 R.I. regelmatig stomdronken zijn (...) en dat zij dan door hun eigen soldaten naar hun slaapplaats moeten worden gedragen en dat hun overwicht op de troepen daardoor niet meer bestaat.’

De inspecteurs van de Rijksrecherche vonden notities van de wachtmeester in het kamp, die had gehoord wat de bewakers tegen elkaar zeiden in de nacht van 3 op 4 oktober: ‘Er is een vent neergeschoten,’ had een bewaker van de zuidwestelijke wachttoren gezegd, ‘hij moet dood zijn. Maar het is niet erg, het is maar een SS-er.’ Andere bewakers kregen het advies om goed laag op de barakken te mikken ‘omdat die rotzakken zich hebben ingegraven.’

De Rijksrecherche had meerdere van zulke ‘rapporten omtrent schietpartijen’ gevonden. Ze kwamen overeen met het verslag van de kamparts, van een aantal bewakers uit de Gezagstroepen zelf, en van kamppredikant Moll van Charante, die verklaarde dat hij fel geprotesteerd tegen kampcommandant Scholten en rapporten had gestuurd naar de Rijksrecherche Arnhem, maar dat er niets mee was gedaan. Scholten had verklaard dat hij elk dodelijk slachtoffer had gemeld bij de Officier van Justitie. Maar die verzekerde de Rijksrecherche dat hij nooit op de hoogte was gesteld. Dat de Rijksrecherche onderzoek deed naar de beschietingen vond Scholten schromelijk overdreven: ‘Er is hoegenaamd niets bijzonders gebeurd in de Harskamp.’

Natuurlijk waren er dodelijke slachtoffers gevallen, erkende hij, maar in al die gevallen was dat het gevolg van overtredingen door de gedetineerden. Het waren ook niet zomaar gevangenen die in de Harskamp vastzaten, benadrukte hij: dit waren allemaal SS’ers, ‘veelal kerels met meerdere moorden op hun geweten.' En de bewakingstroepen waren ‘eigenlijk maar burgers in uniform, met een mentaliteit, gekweekt in vijf jaren Duitse bezetting.’

Vanaf de zomer van 1946 was een aantal politieonderzoeken ingesteld naar meldingen die bij de procureurs-generaal waren binnengekomen van ‘mishandelingen, zelfs den dood tengevolge hebbende, omtrent het veroorzaken van dood door schuld, omtrent zedendelicten.’ Maar van hun Officieren van Justitie kregen ze door dat die in verschillende interneringskampen op weerstand waren gestuit. Aan politie-inspecteurs was toegang tot de kampen geweigerd, terwijl alles erop wees dat ‘controle van neutrale zijde meer dan nodig is.’

Tot begin 1946 waren de interneringskampen gevallen onder de verantwoordelijkheid van het Militair Gezag en hadden de kampregimes een vrij autonome positie gehad. En zelfs toen ze vanaf maart 1946 officieel onderdeel waren van het nieuw opgerichte Directoraat-Generaal Bijzondere Rechtspleging, dat onder het Ministerie van Justitie viel, kostte het de Minister nog steeds moeite om de kampcommandanten te laten meewerken aan de onderzoeken van de Rijksrecherche.

Uiteindelijk hebben die onderzoeken geleid tot bestraffingen van in totaal vijftien bewakers en één kampcommandant met boetes en gevangenisstraffen tot hoogstens één jaar. Het overgrote deel van de geweldplegers ging vrijuit: het was onmogelijk om ze allemaal in kaart te brengen, alleen al omdat de bewakers en de kampleiding elkaar vaak de hand boven het hoofd hielden, zoals bijvoorbeeld bleek uit de verklaring die kampcommandant Scholten gaf over de dodelijke beschietingen in de Harskamp: ‘Ik geloof dan ook niet dat de schildwachten ook maar één keer, zonder noodzaak, opzettelijk een gedetineerde hebben neergeschoten.’

Ophef in de media

Hoezeer de kampleiding en bewakers elkaar ook in bescherming namen, het geweld in de Harskamp was zo opzichtig geweest dat het ook in de openbare zaken van de Bijzondere Rechtspleging doordrong. Verschillende gedetineerden verklaarden tijdens verhoren dat ze blijvend letsel hadden als gevolg van de beschietingen. De één was in de knie getroffen. Na zes weken in het ziekenhuis moest het been opnieuw gebroken worden, anders zou hij de rest van zijn leven een stijf been houden.

Tijdens de zaak tegen SS’er André Piso in januari 1947 pleitte diens advocaat dat zijn cliënt vanwege de beschietingen in de Harskamp tot vervroegde vrijlating in aanmerking zou moeten komen: ‘Ook mijn cliënt werd het slachtoffer en kreeg een schot vlakbij de long. Zijn toestand is een tijdlang zeer ernstig geweest en tengevolge hiervan is zijn straf wel bijzonder verzwaard.’ En zo bleven nieuwe verhalen en getuigenissen over mishandelingen in detentiekampen naar boven komen. Vanaf 1946 publiceerde De Ochtendpost aanhoudend over martelingen, beschietingen en algehele misstanden in de interneringskampen.

Maar het grote omslagpunt in de media kwam pas bij de publicatie van Van der Vaart Smits brochure Kamptoestanden 1944-'45 - ’48. Tot dan toe waren de berichten over mishandelingen in de detentiekampen toch altijd betwijfelbaar geweest, verklaarde de redactie van Trouw, ‘aangezien de schrijvers zelf tot de delinquenten behoorden.' Maar in deze brochure waren de vermelde gebeurtenissen ‘zo ontstellend, dat zij voor ons aanleiding waren deze aan de waarheid te toetsen.’ En die beweringen bleken te kloppen. Dat bracht Trouw op 2 april 1949 tot de plechtige conclusie: Dat door een aantal kampcommandanten, kampbewaarders, leden van de voormalige B.S., van de politie, van de marechaussee en van het Nederlandse leger ten opzichte van geïnterneerde mannen en vrouwen een dusdanig gruwzaam misbruik van macht is gemaakt, dat de ergste voorbeelden daarvan in een dagblad niet kunnen worden vermeld.’'

‘Zwarte bladzijde na de bevrijding: Politieke gevangenen zwaar mishandeld in Nederlandse bewaringskampen,' kopte Het Parool diezelfde dag. Met als ondertitel: ‘Autoriteiten erkennen dat het nog erger is dan een rapport vermeldt.’ Het was het eerste artikel in een serie van drie. De Parool-redactie voelde zich, net als die van Trouw, genoodzaakt hun keuze voor deze prominente berichtgeving te onderbouwen: 'Wij publiceren deze misstanden, omdat de democratie er niet mee gediend is, als hierover wordt gezwegen. Wanneer wij ons er met een schouderophalen bij neerlegden, zou dit een overwinning betekenen van de Duitse mentaliteit, die wij altijd hebben bestreden.’

Dat nam niet weg dat er een stroom van negatieve lezersreacties kwam: ‘Ik vind elk woord, dat over deze zaak wordt gepubliceerd, zonde van de plaatsruimte,’ schreef de een. ‘Er hadden nog veel meer van die bandieten geliquideerd moeten worden,’ vond de ander. Weer anderen vroegen zich af waarom het zo lang geduurd had, dat ‘het Parool nu pas tot de ontdekking is gekomen dat er dergelijke mishandelingen door Nederlanders aan Nederlanders is geschied.’

Een Trouw-lezer schreef: ‘Eindelijk, eindelijk dan, neemt één van de Nederlandse dagbladen den moed, om over de slechte behandeling in de kampen te spreken.’ ‘Toen het drie jaar geleden in “de Ochtendpost” stond, kon men nog zeggen dat dit “sensatieblad” wel geweldig zou overdrijven,’ schreef weer een andere lezer aan de Trouw-redactie. ‘Het droevige van deze hele geschiedenis is, dat iedereen het weet: tot aan justitie, staten-generaal en regering toe, maar dat niemand zich geroepen voelt om recht te doen.’

In het progressieve tijdschrift De Vlam vroeg Piet Meertens – de oprichter van het befaamde volks- en dialectkundige instituut – wat de betrokken overheidsinstanties hier nu werkelijk van geweten hadden: had de Kamercommissie die de kampen had bezocht hier nu werkelijk niets van meegekregen? En welke maatregelen had het Ministerie van Justitie genomen tegen de verantwoordelijke kampcommandanten? ‘We kunnen volkomen begrijpen dat er, dadelijk na de bevrijding, in de bewaringskampen excessen begaan zijn, maar hier is geen sprake van incidentele gebeurtenissen. Hier is de misdaad tot systeem geworden, precies zoals ze het in de Duitse concentratiekampen was. Welk recht heeft een volk, om in anderen te veroordelen wat het zelf misdoet?’

In zijn boek Fout en niet goed legde journalist Koos Groen zoveel focus op de morele implicaties van de mishandelingen in de detentiekampen dat die een verhelderend historisch inzicht in de weg kwam te staan. Groen beschuldigde de Nederlandse regering en ‘een groot deel van het Nederlandse volk’ ervan ‘nazi-praktijken oogluikend toe te staan, waarbij hij er op anachronistische wijze van uitging dat de rechtsstaat meteen vanaf mei 1945 in volledige capaciteit kon functioneren. Met vergelijkbare morele verontwaardiging schreef Henk Eefting in 2007 over de detentiekampen: ‘De zogenaamde “goede” Nederlanders hebben hun Duitse leermeesters in gewelddadigheid verre overtroffen.'

Vergelijkingen als deze getuigen in eerste plaats van weinig oog voor wat in vernietigingskampen als Auschwitz, Treblinka of Sobibór gebeurd is, ze bieden ook weinig zicht op de historische context waarbinnen het geweld in de detentiekampen plaatsvond, welke vormen van geweld er onderscheiden kunnen worden, welke pogingen vanuit de Nederlandse overheid gedaan zijn om het tegen te gaan en waarom die uiteindelijk zo weinig effect hebben gesorteerd. Na de Vliegende Colonnes van het Militair Gezag, de pogingen van de Tweede Kamer om in te grijpen, de strafrechtelijke onderzoeken door de Rijksrecherche en uiteindelijk het onderzoek van Van Tuyll van Serooskerken in opdracht van de Parlementaire Enquêtecommissie bleef er telkens onduidelijkheid bestaan over de meest basale feiten over het waar en wanneer van de mishandelingen.

De honderden verhoren en al het andere bronmateriaal die in Van Tuylls onderzoek zijn verzameld, zijn decennialang ongebruikt gebleven. Belinfante, die nota bene zelf bij het Directoraat-Generaal voor de Bijzondere Rechtspleging had gewerkt en uitstekende contacten in die wereld had, heeft ze nooit tot zijn beschikking gehad, net zomin als de NIOD-onderzoekers, toen Loe de Jong voor deel 12 van Het Koninkrijk de interneringskampen behandelde.

Met de openbaarstelling van het onderzoeksarchief van Van Tuyll van Serooskerken dient zich nu eindelijk de gelegenheid aan om een cruciale leemte in de geschiedenis van de Bijzondere Rechtspleging aan te vullen, niet alleen omtrent de misstanden maar ook de andere omstandigheden in de detentiekampen, tot de kleinste details van het dagelijks leven. Naar schatting tweehonderdduizend collaboratieverdachten hebben hier maanden, en vaak zelfs jaren, vastgezeten. De meesten van hen waren al die tijd in afwachting van hun straf. Dat was het gevolg van de ondercapaciteit in de Bijzondere Gerechtshoven en de Tribunalen, waardoor zaken niet snel genoeg konden worden behandeld en de periode van voorarrest in veel zaken gelijkstond aan de uiteindelijke straf, of die zelfs overtrof.

Op het moment dat de Bijzondere Gerechtshoven en Tribunalen uitspraak deden over hun zaken, hadden de meeste collaboratieverdachten hun feitelijke straf al lang en breed uitgezeten – of ze bleken onschuldig. Daarnaast werden meer dan honderdduizend gedetineerden voorwaardelijk of onvoorwaardelijk buiten vervolging gesteld, of hun zaken werden volledig geseponeerd. Al deze collaboratieverdachten hadden vastgezeten in detentiekampen, zonder dat daar enige rechtelijke uitspraak bij was komen kijken. Voor hen had de praktijk van de Bijzondere Rechtspleging niets te maken met afwegingen van rechters of Tribunalen of juridische kaders – in de detentiekampen hadden ze daar niets van gemerkt. Van de rauwe werkelijkheid van de Bijzondere Rechtspleging zoals zij die hebben ervaren, zijn in de CABR archieven nauwelijks sporen te vinden. Het Van Tuyll van Serooskerken archief is daarom een noodzakelijk aanvulling op het CABR om de geschiedenis van de Bijzondere Rechtspleging te kunnen begrijpen, zodat de basale feiten van deze pijnlijk episode niet meer betwijfeld hoeven te worden, maar eindelijk in volle omvang onder ogen kunnen worden gezien.