Oorlog voor de Rechter

Oorlog voor de Rechter is een gezamenlijk project van het Nationaal Archief, Netwerk Oorlogsbronnen, het Huygens Instituut en het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. Deze organisaties werken samen om het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) te digitaliseren, volledig doorzoekbaar te maken, van uitleg te voorzien en online te plaatsen. Het archief wordt beheerd door het Nationaal Archief (NA) in Den Haag.

Centraal Archief Bijzonder Rechtspleging 

In het CABR bevinden zich dossiers van zo'n 300.000 personen die verdacht werden van collaboratie met de Duitsers. De bijna 4 kilometer aan dossiers kunnen getuigenverslagen, lidmaatschapskaarten van de NSB, dagboeken, gratieverzoeken en soms foto’s bevatten. Het grootste deel van de verdachten bleek onschuldig. Twintig procent is uiteindelijk veroordeeld door een bijzonder gerechtshof of tribunaal en bijna 1900 van hen kregen daarbij een gevangenisstraf van tien jaar of meer opgelegd. Lees meer over het CABR op de website van Oorlog voor de Rechter. 

Digitaal leesbaar en doorzoekbaar

Het Nationaal Archief is in september 2023 gestart met het scannen van het CABR. Het streven is gemiddeld 152.000 scans per week te realiseren. Met kunstmatige intelligentie wordt alles vervolgens digitaal leesbaar en doorzoekbaar gemaakt. Om de documenten uit het CABR beter te begrijpen en te plaatsen binnen een bredere context worden ze verrijkt met achtergrondinformatie. Ook wordt er doorverwezen naar bronnen die over hetzelfde onderwerp gaan uit andere collecties van het CABR.

Gedurende het project gaan de betrokken partijen in gesprek met belangenorganisaties over de omgang met persoonsgegevens. De mogelijkheid om dwars door het CABR te zoeken zal nieuwe inzichten geven over gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog, in al zijn diversiteit en vanuit verschillende perspectieven. Het project loopt tot 2027.

Online beschikbaarheid uitgesteld

De eerste CABR-dossiers zouden vanaf januari 2025 online beschikbaar komen via www.oorlogvoorderechter.nl. Vanwege de officiële waarschuwing die de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) eind 2024 heeft uitgegeven, is echter besloten het online beschikbaar stellen van de CABR-dossiers voorlopig uit te stellen. Wel onderschreef de minister het belang dat dit archief digitaal beschikbaar zou worden gesteld, waarna het traject startte voor een wetswijziging om dit mogelijk te maken. In afwachting hiervan is een tijdelijke voorziening ontwikkeld om te zoeken in het gedigitaliseerde deel van het CABR.  

Digitaal deel raadpleegbaar op locatie

Vanaf 3 februari 2026 zijn in de studiezaal van het NIOD twee computers beschikbaar waarop het gedigitaliseerde deel van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) is te raadplegen. Behalve bij het NIOD en bij het Nationaal Archief in Den Haag, kunt u het gedigitaliseerde CABR ook raadplegen bij de Regionale Historische Centra (RHC’s) in Arnhem, Assen, Den Bosch, Deventer, Groningen, Haarlem, Heerlen, Leeuwarden, Lelystad, Middelburg en Utrecht.

Reserveer een computer

Een computer om het CABR te raadplegen is te reserveren per tijdslot van 3,5 uur. Hierdoor kunnen meerdere personen per dag onderzoek doen. Uiteraard kunt u aansluitend ook de NIOD-collectie raadplegen.

De twee speciaal beveiligde computers in de studiezaal van het NIOD zijn beschikbaar voor personen met een onderzoeksbelang. Hiermee wordt bedoeld dat u een (persoonlijk) belang heeft om onderzoek te doen in het CABR. Voordat u een dossier kunt bekijken krijgt u een inzagebesluit. 

In het CABR komen personen voor die mogelijk nog in leven zijn. Om hun privacy te beschermen moeten onderzoekers die wetenschappelijk onderzoek in het CABR willen doen een extra formulier invullen waarin ze aangeven hoe ze om zullen gaan met de bijzondere persoonsgegevens uit het archief. Ook dit formulier kunt u invullen bij aankomst op het NIOD.

De computers moeten vooraf gereserveerd worden. U kunt bij uw bezoek één persoon meenemen. Vanwege de beperkte openbaarheid van het materiaal mogen er geen reproducties (print of foto) worden gemaakt. Het maken van aantekeningen is wel toegestaan. U kunt tot één maand vooruit reserveren. Om zoveel mogelijk mensen in de gelegenheid te stellen het digitale CABR te raadplegen, kunt u maximaal één tijdsblok per week reserveren.