Queergemeenschap in Nederland, 1940-1945

Repressie van de queergemeenschap in Nederland

Al voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werden personen die deel uitmaakten van de queergemeenschap in Nederland buitengesloten en zijn Nederlanders veroordeeld op basis van hun geaardheid, in het bijzonder homoseksuelen. De invoering van wetsartikel 248bis in 1911 markeert een dieptepunt. Dit wetsartikel stelde homoseksuele contacten tussen volwassen mannen en vrouwen met minderjarigen (tot 21 jaar) van hetzelfde geslacht strafbaar. Een dergelijke wet bestond er voor hetero's ook, maar daar was de leeftijdgrens op 16 jaar gesteld. De invoering heeft enerzijds geleid tot een emancipatorische ontwikkeling binnen de homogemeenschap, anderzijds gaf het de Nederlandse justitie en politieapparaat handvatten om actief homoseksuele gedragingen te bestrijden en over te gaan tot strafvervolging.

Met de bezetting van Nederland leken donkere tijden te zijn aangebroken voor de queergemeenschap. In nazi-Duitsland waren vrijwel direct na de machtsovername van Hitler in 1933 anti-homomaatregelen uitgevaardigd en riskeerde men bij overtreding zelfs deportatie naar de concentratiekampen. In Nederland is het nooit zo ver gekomen, maar in 1940 werd door Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart Verordening 81/40 uitgevaardigd. Vanaf dat moment waren ook homoseksuele contacten tussen volwassenen strafbaar. Het heeft echter niet geleid tot een toename van het aantal veroordelingen ten opzichte van de vooroorlogse periode, maar altijd dreigde arrestatie bij overtreding van deze bepaling.

Collecties bij het NIOD

De collectie van het NIOD bestaat uit drie onderdelen: publicaties, archieven en de beeldbank. Om de collectie goed te kunnen doorzoeken kunt u ook gebruik maken van de Homosaurus. Dit is een thesaurus gespecialiseerd in termen die betrekking hebben op de queergemeenschap.

Literatuur

Bent u op zoek naar algemene informatie over de vervolging van homoseksuelen en andere queergroeperingen dan kunt u de volgende publicaties in onze bibliotheek raadplegen.

• Gert Hekma, Homoseksualiteit in Nederland van 1730 tot de moderne tijd (Amsterdam: Meulenhoff, 2004). (MeulenhoffAmsterdam, 2004).
• Pieter Koenders, Tussen christelijk réveil en seksuele revolutie: Bestrijding van zedeloosheid, met de nadruk op repressie van homoseksualiteit (Proefschrift Rijksuniversiteit Leiden, 1995).
• Klaus Müller en Judith Schuyf, Het begint met nee zeggen: Biografieën rond verzet en homoseksualiteit 1940-1945 (Amsterdam: Schorer Boeken, 2006).
• W. Jake Newsome, Pink triangle legacies: Coming out in the shadow of the Holocaust (New York: Cornell University Press, 2022).
• Yvonne Scherf, De vervolging van homosexualiteit tijdens de Tweede Wereldoorlog (Amsterdam: Scherf, 1987).
• Anna Tijsseling, Schuldige seks: Homoseksuele zedendelicten rondom de Duitse bezettingstijd (Proefschrift Universiteit Utrecht, 2009). (Online te raadplegen)

Dit betreft slechts een kleine selectie. In de bibliotheek van het NIOD bevinden zich meer publicaties aangaande de queergemeenschap tijdens de Tweede Wereldoorlog. Middels de online catalogus kunt u zelf zoeken naar relevante literatuur.

Archieven

In de archieven van het NIOD zijn helaas slechts beperkte gegevens te vinden over de queergemeenschap. Dit komt deels door de structurele ondervertegenwoordiging van deze groep in traditionele overheidsarchieven, die vooral waren gericht op bestuurlijke, juridische en eigendom gerelateerde aangelegenheden. Ervaringen uit de privésfeer werden doorgaans niet als archiefwaardig beschouwd en de vastlegging betrof veelal geschiedenissen van criminalisering, marginalisering en onderdrukking, vastgelegd vanuit het perspectief van de onderdrukkende instanties.

Daarnaast heeft de historische noodzaak voor queer personen om verborgen te blijven bijgedragen aan een beperkte en gefragmenteerde documentatie van queer levens. Persoonlijke bronnen, zoals brieven, dagboeken en foto's, werden vaak vernietigd of gecodeerd. Dat neemt niet echter niet weg dat er mogelijk meer materiaal aanwezig is dan dat op voorhand wordt verondersteld. 

U kunt middels de online inventaris zelf zoeken naar archiefstukken. Voor het vinden van geschikte zoektermen raden wij u aan gebruik te maken van de eerdergenoemde Homosaurus. In deze thesaurus kunt u zoektermen vinden die betrekking hebben op de queergemeenschap tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook informatie uit de eerdergenoemde literatuur kan u hierbij helpen. Het bestuderen van archiefmateriaal kan natuurlijk ook weer nieuwe aanknopingspunten opleveren voor het doen van onderzoek in onze collecties. Het NIOD streeft ernaar om zoveel mogelijk collecties te digitaliseren en (online) toegankelijk te maken. Dit is een voortschrijdend proces en in combinatie met nieuwe technische innovaties zal dat resulteren in een betere doorzoekbaarheid van de archieven. Op deze wijze worden juist ook de in het verleden gemarginaliseerde groepen in de samenleving meer zichtbaar. 

Indien u op zoek bent naar informatie over personen die in aanraking zijn gekomen met de (Duitse) justitie en politie tijdens de oorlog in Nederland, dan kunt u daar wellicht in de volgende twee archieven gegevens over vinden:

• Collectie 001 - Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden
• Collectie 020 - Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz

Deze archieven bevatten – voor zover bewaard gebleven – registers en strafdossiers van opgepakte personen. Als u op zoek bent naar een specifiek persoon raden wij u aan ons via het contactformulier te benaderen. Sommige dossiers staan omwille van de privacy namelijk niet bij naam in de online inventaris genoemd. 

Het is overigens niet eenvoudig om persoonsgebonden gegevens te achterhalen in de archieven. De afzonderlijke dossiers in de archiefcollecties van het NIOD zijn doorgaans voorzien van een goede beschrijving, maar de mogelijkheden om op naam te zoeken in onze collecties zijn beperkt. Van enkele vermaarde personen die deel uitmaken van de queergemeenschap is in de online inventaris op naam het een en ander te vinden. Er valt te denken aan verzetsdeelnemer Willem Arondéus of de SS’er Jan Jacob Bate Sprey. 

In het verlengde hiervan verwijzen wij u door naar de rubriek Veelgestelde Vragen op onze website, in het bijzonder de vragen: Heeft het NIOD informatie over het verzet in Nederland? En: Heeft het NIOD materiaal over personen die 'fout' zijn geweest?

Verder zou u ook nog enige informatie kunnen vinden in drie afzonderlijke dossiers:

• Knipselcollectie KB II; inventarisnummer 1838: Homoseksuelen
• Collectie 249-03300A – Dossier – Homoseksualiteit
• Collectie 249-A0330A – Dossier – Homoseksualiteit (aanvullingen)

In het laatste genoemde dossier bevindt zich het werkarchief van Yvonne Scherf. Zij heeft uitvoerig onderzoek verricht naar de vervolging van homoseksualiteit tijdens de Tweede Wereldoorlog en haar werkarchief bevat onder meer gegevens van personen die tijdens de oorlog als gevolg van homoseksuele gedragingen in aanraking zijn gekomen met justitie.  

Beeldbank

Foto’s, tekeningen, affiches en films van de Nederlandse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra en het NIOD zijn bijeengebracht in Beeldbank WO2, maar helaas is er met betrekking tot de queergemeenschap zeer weinig beeldmateriaal te vinden. 

Egodocumenten

Het NIOD beschikt over vele dagboeken en brieven waarin Nederlanders hun persoonlijke verhalen en ervaringen hebben vastgelegd. Daarmee geven deze documenten een belangwekkende indruk van al hetgeen gewone burgers beleefden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze ‘egodocumenten’, een term gemunt door historicus en voormalig RIOD-medewerker Jacques Presser, bieden ons ook een mogelijkheid om inzicht te verkrijgen in de leefwereld van gemarginaliseerde groepen in de Nederlandse samenleving.

Een groot aantal dagboeken en brieven zonder openbaarheidsbeperkingen zijn online beschikbaar via de inventaris, zowel als scans in hoge resolutie als in transcripties. Door de beschikbaarstelling van de door de computer te lezen transcripties zijn de handgeschreven en getypte teksten zelf volledig doorzoekbaar geworden. De dagboeken zijn ondergebracht in twee afzonderlijke collecties. In Collectie 244 vindt u de dagboeken die zijn gesitueerd in Europa, in het bijzonder in Nederland en in Collectie 401 berusten de dagboeken die betrekking hebben op voormalig Nederlands-Indië tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Indonesische Onafhankelijkheidsstrijd. De stukken zijn in de inventaris voorzien van een beknopte samenvatting, waardoor u zelf gemakkelijk naar dagboeken kunt zoeken.

Een andere noemenswaardige collectie met egodocumenten betreft Collectie 247: Correspondentie. Hierin bevinden zich vele brieven en briefkaarten van personen in uiteenlopende situaties. De documenten zijn binnen de collectie op thema geordend, maar ook met behulp van het zoekveld in de archieftoegang doorzoekbaar.

Waar kunt u elders nog informatie vinden?

Afhankelijk van waar u precies naar op zoek bent zou u kunnen informeren bij gemeentelijke of regionale archiefinstellingen. Hier bevinden zich onder meer - indien bewaard gebleven - de gegevens van de gemeentelijke politieafdelingen en provinciale arrondissementsrechtbanken. Dat bevat mogelijk gegevens van hen die in aanraking zijn gekomen met de Nederlandse justitie tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Een instelling waar veel informatie over queergeschiedenis te vinden is IHLIA. Zo hebben zij een themadossier over de queergemeenschap tijdens de Tweede Wereldoorlog waar veel informatie in te vinden is. Ze beschikken ook over een aantal interessante archieven en hebben tevens een pagina waar ze bezoekers doorverwijzen naar externe archieven.

Het COC is de oudste nog bestaande queer-belangenorganisatie ter wereld. Hun archief is in te zien bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, het Nationaal Archief en het Stadsarchief Amsterdam.